Сафаров Азамат Расул ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «4-аминобензой кислота ва тиадиазол ҳосилалари асосида Зн2+, Cд2+ металлокомплекслар синтези, тузилиши, биологик фаоллиги», 02.00.01 – Ноорганик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/К969.
Илмий раҳбар: Ибрагимов Азиз Бахтиёрович, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Умумий ва ноорганик кимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети, DSc.03/2025.27.12.K.01.13.М.
Расмий оппонентлар: Кадирова Зухра Чингизовна, кимё фанлари доктори, профессор; Торамбетов Батирбай Сметович, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: 4-аминобензой кислотаси ва тиадиазол ҳосилалари асосида янги металл комплекслари синтези, тузулиши, биологик фаоллигини тадқиқ қилишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор 4АБК ва тиадиазолнинг Зн(ИИ) ва Cд(ИИ) ионлари билан моноядроли ва полимер тузлишли, монолигандли ва аралаш лигандли 7 та координацион бирикма синтез қилинган;
РТТ, ИҚ-спектроскопия, УБ-спектроскопия, ДТА текшириш усуллари орқали олинган координацион бирикмаларнинг таркиби, тузилиши ва хоссалари аниқланиб, улардан [Зн2(4АБК)2(Ҳ2О)2Cл2]н, [Cд(4АБК)(Ч3CОО)Ҳ2О]н, ([Cд(4АБК)2(Ч3CОО)Ҳ2О]Ҳ2О)н комплекслари 4-аминобензой кислотаси асосида полимер тузулишли, [Зн(4АБК)2Cл2] комплекси 4-аминобензой кислотаси асосида [Cд(АМТТ)3(НО3)2] комплекси тиадиазол ҳосиласи асосида монолигандли, [Зн(4АБК)2(АТД)2] ва [Зн(4АБК)2(АМТТ)2] комплекслари эса 4-аминобензой кислотаси ва тиадиазол ҳосилалари асосида аралаш лигандли координацион бирикмалар эканлиги, Зн асосли комплекслар геометрияда тетрагонал, Cд асосли комплекслар эса октаедр эканлиги аниқланган;
илк бор синтез қилинган Зн асосли [Зн(4АБК)2Cл2], [Зн(4АБК)2(АТД)2] ва [Зн(4АБК)2(АМТТ)2] координацион бирикмаларнинг барқарорлик константалари спектроскопик усуллар билан ўрганилди ва эритмалардаги энг барқарор бирикма [Зн(4АБК)2(АТД)2] эканлиги исботланган;
синтез қилинган [Зн2(4АБК)2(Ҳ2О)2Cл2]н, [Cд(4АБК)2(Ч3CОО)Ҳ2О]н, ([Cд(4АБК)2(Ч3CОО)Ҳ2О]Ҳ2О)н, [Зн(4АБК)2Cл2], [Cд(АМТТ)3(НО3)2], [Зн(4АБК)2(АТД)2] ва [Зн(4АБК)2(АМТТ)2] координацион бирикмаларнинг кристаллографик маълумотларидан фойдаланиб Ҳиршфелд сирт хусусиятлари аниқланган;
илк бор синтез қилинган координацион бирикмаларнинг патоген бактерияларга қарши юқори селлектив таъсирга эга эканлиги аниқланган. “Ин силиcо” ёндашуви ёрдамида [Зн(4АБК)2(АТД)2] ва [Зн(4АБК)2(АМТТ)2]таркибли комплексларнинг патоген бактериялар оқсилига богʻланиш натижалари анъанавий “ин виво” усул билан тасдиқланган;
синтез қилинган барча координацион бирикмалар бактерияларга қарши биологик фаол ҳамда 4-синф “кам заҳарли” кимёвий бирикмалар тойифасига кириши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 4-аминобензой кислота ва 1,3,4-тиадиазол ҳосилалари асосида янги металлокомплекс бирикмалар синтези, таркиби ва тузилиш хусусиятларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
[Зн(4АБК)₂Cл₂], [Зн(4АБК)₂(АТД)₂], [Зн(4АБК)₂(АМТТ)₂] ва [Cд(АМТТ)₃Ҳ(НО₃)₂] таркибли комплекс бирикмаларнинг рентген тузилиш таҳлили натижалари Кембриж кристаллографик маълумотлар базасига киритилган (CCДC рақамлари мос равишда 2445020, 2491482, 2491483, 2444988). Натижада, ўхшаш янги координацион бирикмаларни синтез қилиш ва уларнинг тузилишини тавсифлаш учун ишончли кристаллографик маълумотлар базаси яратилган;
4-аминобензой кислота ва 1,3,4-тиадиазол ҳосилалари асосидаги Зн(ИИ) ва Cд(ИИ) комплексларининг синтези, кристалл тузилиши ҳамда физик-кимёвий хоссаларига оид натижалардан Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Умумий ва ноорганик кимё институти илмий-тадқиқот ишлари режаси ҳамда АЛ-7623031231-сонли “Циклопентадиенил темир дикарбонил димер асосида углеродли нанонайлар синтез қилиш ва уларни физик-кимёвий хусусиятларини ўрганиш” (2024–2025 йй.) фундаментал лойиҳаси доирасида олиб борилган илмий изланишларда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси 2025 25-июндаги 4/1255-1567-сонли маълумотномаси). Натижада, металл таркибли янги бирикмаларни синтез қилиш, уларнинг кристалл тузилиши ва физик-кимёвий хоссаларини аниқлаш бўйича услубий ёндашувлар бойитилди, олинган илмий натижалар эса истиқболли функсионал материалларни яратиш ва уларнинг хоссаларини баҳолашга оид тадқиқотларда қўллаш имконини берган.