Менглиев Алишер Сафаровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи): «Маҳаллий Апис Меллифера хитозани ва алдегидлар асосида полиазометин ҳосилалар синтези, хоссалари, квант кимёвий таснифи ҳамда технологияси», 02.00.14 - Органик моддалар ва улар асосидаги материаллар тахнологияси ихтисослиги (кимё фанлари). 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4.DSc/К137.
Илмий маслаҳатчи: Ихтиёрова Гулнора Акмаловна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М рақамли кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Икрамов Абдувахоб, техника фанлари доктори, профессор; Матчанов Алимжон Давлатбоевич, кимё фанлари доктори, профессор; Абдураззоқов Асқар Шералиевич, кимё фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети; 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий Апис Меллифера асалари қолдиқларидан олинган хитозан билан алифатик, ароматик ва таркибида турли хил галоген сақлаган ароматик алдегидлар ҳамда айрим диалдегидлар билан янги полиазометин ҳосилаларини синтез қилиш, ушбу бирикмаларнинг турли хил хоссаларини, квант кимёвий таснифини ва фаолликларини ўрганиш ҳамда фаол бирикмаларни олишнинг лаборатория технологиясини ишлаб чиқишдан иборат. 
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Апис Меллифера хитозани билан алифатик, ароматик, таркибида турли галоген алмашинган ароматик ҳамда диалдегидлар билан янги полиазометин бирикмалар синтез қилинган ва уларда структурасида имин боғларни ҳосил бўлиш механизми исботланган;
бирикмаларнинг синтез жараёнларининг оптимал шаройитлари (пҲ = 5-5.5, метанол, ҳарорат 60-62 оC) аниқланган ва маҳсулот унумига карбонил гуруҳидаги ўринбосарларнинг ҳамда ароматик ҳалқадаги ўринбосарларнинг маҳсулот унумига таъсири механизми аниқланган; 
янги синтез қилинган бирикмаларнинг хоссалари, ўзида карбонил гуруҳи сақлаган алдегидларнинг табиатига боғлиқлиги аниқланиб, бензол ҳалқадаги галоген ўринбосарларнинг ҳалқадаги жойлашувига қараб маҳсулот унумини ўзгариш қонунияти орто<мета<пара кетма-кетлигида эканлиги (Гаммет тенгламаси орқали) исботланган;
янги синтез қилинган бирикмаларнинг структуравий тузилишлари  ва уларнинг термик барқарорлиги (94-775 оC), энергиялари (1,02-9,33 µВ*с/мг) ва боғ узунликлари (1,202-1,385 Å) аниқланган ҳамда  азометин бирикмаларнинг структурадаги электронларнинг потенсиал тақсимоти, боғларнинг геометрик кўрсаткичлари, табиати квант кимёвий ҳисоблаш усуллари ёрдамида тадқиқ этилган;
Апис Меллифера асалари қолдиқларидан хитозан олишнинг технологик схемаси ҳамда лаборатория технологияси ишлаб чиқилган ва хитозан ва Н-салицилиминохитозан ёрдамида аралаш толали матоларни даврий ҳамда ярим даврий усулда бўяшнинг технологик схемаси ишлаб чиқилган;
маҳаллий Апис Меллифера хитозани асосида синтез қилинган моддаларнинг ўсимликларни ҳимоя воситалари сифатида фунгицидлик хусусиятлари (Аспергиллус нигер замбуруғли инфекцияси) микробларга қарши фаоллиги аниқланган ҳамда қишлоқ хўжалигида бошоқли ўсимликлар, жумладан буғдой ўсимлигини занг касаллигига қарши Н-салицилиминохитозан (ИИИ) бирикмаси қўллашга тавсия этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Апис Меллифера асалари қолдиқларини қайта ишлаш натижасида хитозан синтези ва физик-кимёвий ҳамда биологок хоссаларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида: 
Н-салицилиминохитозан (ИИИ) бирикмаси Қишлоқ хўжалигида бошоқли экинлар, жумладан кузги буғдойнинг вегетацияси даврига таъсири ҳамда буғдойнинг занг касаллигига қарши самарали восита сифатида ишлаб чиқаришга жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлиги, қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар миллий марказининг  2025 йил 28 августдаги  05/04-04-517 – сонли маълумотномаси). Натижада буғдойнинг вегетацияси давомида 1% ли хитозан салицил алдегиди препарати қўлланилганда,  энг юқори ҳосилдорлик - 71,5 с/га ни ташкил этган, назоратга нисбатан  21,1 с/га қўшимча  дон ҳосили олинганлиги   аниқланган. Занг касаллиги назоратга нисбатан 71 % га бартараф этилганлиги аниқланган;
Н-салицилиминохитозан (ИИИ) бирикмаси даврий усулда аралаш толали матоларни фаол ва дисперс бўёвчи моддалар билан бўяш учун янги интенсификатор сифатида ишлаб чиқаришга жорий этилган (“Парвоз ҳумо равнақ транс” МЧЖ  корхонасини томонидан, пахта полиефир аралаш толалаи матоларни бўяшда самарали интенсификатор сифатидаги  далолатномаси ва “Ўзтўқимачиликсаноат” уюшмасининг 2025 йил 14 ноябрдаги №02/06-2692-сонли маълумотномаси); Натижада тавсия этилган технология бўйича бўялган матоларнинг сифат кўрсаткичлари - бўёвчи модданинг интенсивлигини 8-9 К/С га, фиксация даражасини эса 15-17 % га оширган;
маҳаллий Апис Меллифера хитозани ва Н-салицилиминохитозан (ИИИ) бирикмаси даврий усулда аралаш толали матоларни фаол ва дисперс бўёқлар билан бўяш учун янги бирикма сифатида ишлаб чиқаришга тавсия этилган (“Ўзбекистон асаларичилари” уюшмасининг 2025 йил 28 ноябрдаги №226-11-сонли маълумотномаси); Натижада ушбу технология бўйича бўялган матоларнинг сифат кўрсаткичлари ҳарорат ва бўяш вақтини қисқартиришга ҳамда электролитлар ва сода миқдорини 20 % гача тежаш имконини берган. Бундан ташқари олинган бирикмалар орасида Н-о-хлорбензилиминохитозан (ИХ) бирикмаси ўсимликларда учрайдиган касалликларга қарши антимикроб хоссага эга эканлиги аниқланган. Бу эса ушбу синф бирикмаларининг бошқа ҳосилалари орасида микробларга қарши препаратлар излаш имконини берган.