Қўчқорова Дилфуза Ўктам қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даражалар бериладиган фан тармоғи номи): «Табиий ва полиефир толали аралаш матоларни Апис Меллифера хитозани иштирокида бўяш жараёнларининг жиҳатлари», 02.00.06 - Юқори молекуляр бирикмалар, 05.06.02 - Тўқимачилик материаллари технологияси ва хом ашёга дастлабки ишлов бериш (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.4PhD/К668.
Илмий раҳбар: Ихтиярова Гулнора Акмаловна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.К.01.13.М рақамли кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Исламов Бахтиёр Хайдарович, кимё фанлари доктори, профессор; Орзиқулов Бунёд Тошмирзаевич, кимё фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Тошкент кимё-технология институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Апис Меллифера хитозанини криоген усулда олиш ҳамда табиий ва полиефир толали аралаш матоларни хитозан иштирокида бўяш жараёнларини таҳлил қилишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор маҳаллий хомашё жонсиз асалари Апис Меллиферадан олинган хитозан биополимерини вискозиметрия ва гел хроматография усуллари билан молекуляр массаларини ҳисоблаш учун К= ва α=0,794 қийматлари аниқланган;
жонсиз асалари Апис Меллифера хитозани иштирокида пахта-полиефир толали аралаш матони бўяш жараёнида хитозан билан бўёвчи моддалар орасидаги функсионал фаол -НҲ2, -ОҲ, сулфо (-СО3) гуруҳлар ион ва водород боғлар ҳосил қилиш механизми исботланган;
пахта-полиефир аралаш мато учун Апис Меллифера хитозани асосида дисперс ва фаол бўёвчи моддалар бўяш жараёнига эритма пҲ қиймати ва электролит таъсир этиши таҳлил қилиниб, электролициз бўяш усули ишлаб чиқилган;
бўяш эритмаси компонентларининг оптимал нисбатлари хитозаннинг 1-1,5% ли консентрациясида ранг интенсивлиги (К/С) 7,21; бўёвчи модда фиксацияси 52,2-84,5% кўрсаткичларга эришилган ҳамда пахта-полиефир аралаш толали матони экологик тоза хитозан иштирокида бўяшнинг ресурстежамкор технологияси такомилаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Маҳаллий жонсиз асаларидан олинган хитозан ёрдамида пахта-полиефир толали аралаш матоларни бўяш технологиясини такомиллаштириш ва бўялган матоларнинг ранг сифат кўрсаткичларини аниқлаш бўйича олинган натижалар асосида:
пахта-полиефир матоларни узлукли усулда фаол ва дисперс бўёвчи моддалар билан бўяш жараёни “Парвоз-Ҳумо равнақ транс” Бухоро МЧЖ корхонасида амалиётга жорий қилинди (“Ўзтўқимачилик” уюшмасининг 2025 йил 27 октябрдаги 02/25-2560-сонли маълумотномаси). Натижада мато хитозан билан модификация қилиниши ҳисобига ранг интенсивлиги 20-30% га ошиш имконияти яратилган;
Апис Меллифера хитозан модификаторидан фойдаланиш технологияси жорий қилинди (“Ўзбекистон асаларичилар” уюшмаси 2025 йил 12 ноябрдаги 210/11-сонли маълумотномаси). Пахта-полиефир матоларни бўяш учун хитозандан фойдаланиш натижасида бўялган матоларнинг ранг-сифат кўрсаткичлари ва физик-механик хусусиятлари яхшиланди, шу билан бирга электролит миқдори 60 г/кг/- га камайиши ҳамда қимматбаҳо бўёвчи моддалар 27-30% га тежаш имконияти яратилганлиги билан изоҳланган.