Халмуратов Бахрам Зиуатдиновичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Шаҳар муҳитида шовқиннинг зарарли таъсирини гигиеник баҳолаш ва уни камайтириш бўйича профилактик чора-тадбирларни ишлаб чиқиш», 14.00.07 – Гигиена (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Tib3529.
Илмий раҳбар: Ташпулатова Гузал Алиевна, тиббиёт фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Санитария, гигиена ва касб касаликлари илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.03.
Расмий оппонентлар: Эрматов Низом Жумақулович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Зарединов Дамир Арипович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қорақалпоғистон тиббиёт институти.
II. Тадқиқотнинг мақсади: шовқин манбалари ва уларнинг аҳоли саломатлигига таъсирини комплекс гигиеник баҳолаш асосида Тошкент шаҳри аҳоли яшаш жойларининг шовқин билан ифлосланиш даражасини пасайтириш бўйича профилактика чора-тадбирларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
турар-жой ҳудудлари ва хонадонларда турли шовқин манбалари томонидан яратилган акустик юкламани аниқ миқдорий кўрсаткичлар асосида баҳоланиб, ҳар бир манба учун руҳсат этилган энг юқори шовқин даражалари (РЭД), ер усти метро линиялари, кўнгилочар жойлар, саноат корхоналари, қурилиш майдончалари, савдо ва умумий овқатланиш корхоналарининг оқимли-сўрувчи вентиляция ҳамда совутиш ускуналари шовқинининг турар-жой муҳитига таъсири ва хавф даражаси аниқланган;
антропоген шовқин юкламаси юқори бўлган ҳудудларда яшовчи аҳолининг психологик ва физиологик ҳолатига акустик омилларнинг салбий таъсири туфайли шовқин экспозицияси билан нейровегетатив ва соматик дисфункцияларнинг (уйқу дизонтогенези, артериал гипертензия, сенсороневрал дефицит) ривожланиши ўртасида ишончли корреляциялар, патологик ўзгаришларнинг оғирлиги ва когнитив пасайиш даражаси ҳамда кумулятив таъсири давомийлиги ҳамда шовқиннинг спектрографик таркиби ўртасидаги боғлиқлик асосланган;
илк бор зарафшон арчаси (можжевелник) нинг эквивалент товуш даражасини 16-17 дБA гача пасайтириши туфайли биомуҳандислик шовқин экрани сифатидаги юқори акустик самарадорлиги миқдорий жиҳатдан ҳамда товуш даражаси (дБA) ва товуш босимининг (дБ) пасайиши билан дарахт ва бутазорларнинг структуравий конфигурацияси ва қалинлиги ўртасидаги изчил боғлиқлик исботланган;
арчанинг шовқиндан ҳимоя қилиш самарадорлигини кўп меҳнат талаб қиладиган табиий ўлчовлар ва мураккаб ҳисоб-китобларсиз тезкор аниқлашни таъминлайдиган махсус экспресс-баҳолаш номограмма ишлаб чиқилиб, урбанизациялашган ҳудудларида салбий шовқин таъсирининг олдини олиш ва аҳоли саломатлигини муҳофаза қилишда биомуҳандислик экранларидан фойдаланишнинг гигиеник аҳамияти асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Шаҳар муҳитида шовқиннинг зарарли таъсирини гигиеник баҳолаш ва уни камайтириш бўйича профилактик чора-тадбирларни ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: турар-жой ҳудудлари ва хонадонларда турли шовқин манбалари томонидан яратилган акустик юкламани аниқ миқдорий кўрсаткичлар асосида баҳоланиб, ҳар бир манба учун руҳсат этилган энг юқори шовқин даражалари (РЭД), ер усти метро линиялари, кўнгилочар жойлар, саноат корхоналари, қурилиш майдончалари, савдо ва умумий овқатланиш корхоналарининг оқимли-сўрувчи вентиляция ҳамда совутиш ускуналари шовқинининг турар-жой муҳитига таъсири ва хавф даражаси аниқланганлиги бўйича таклифлар СГКК ИТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2024 йил 8 майда 32-сон билан тасдиқланган «Катта шаҳарлардаги турар-жой ҳудудининг акустик ифлосланишини гигиеник баҳолашнинг ягона усули» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 42-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қорақолпоғистон Республикаси бошқармаси бўйича 01.07.2025 йилдаги 32-П-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 23.08.2025 йилдаги 214-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 2 декабрдаги 30/53-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: шовқин таъсирини Laekv/LAmax бўйича бир хил мезонларда баҳолаш уйқу бузилиши, стресс, ЙҚТ хавфларини камайтириш, болалар ўқиш натижаларини яхшилаш, «Акустик ноқулайлик зоналари» орқали ҳимояга муҳтож гуруҳларни устувор ҳимоя қилиш имконини беради. Шовқин харитаси ва ГАТ “сокин ҳудудлар” ҳамда транспорт сиёсатини мақсадли режалаштиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: доимий бўлмаган шовқинда минимал кузатиш (≥20 дақиқа/≥3 цикл), фон тузатмалари ва нуқтани танлашнинг стандарт мезонлари ортиқча ўлчовларни бартараф этиб, ўлчов жараёнларида бир нуқтанинг ўлчов вақтини 45 дақиқадан 25 дақиқага қисқартириш (100 нуқта ўлчанганда 33,3 соат/ой тежашга тенг) натижасида соатлик тўлиқ таннарх 120000 сўм бўлса, ойига 4,0 млн. сўм ёки йилига 48 млн. сўм маблағлар иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: антропоген шовқин юкламаси юқори бўлган ҳудудларда яшовчи аҳолининг психологик ва физиологик ҳолатига акустик омилларнинг салбий таъсири туфайли шовқин экспозицияси билан нейровегетатив ва соматик дисфункцияларнинг (уйқу дизонтогенези, артериал гипертензия, сенсороневрал дефицит) ривожланиши ўртасида ишончли корреляциялар, патологик ўзгаришларнинг оғирлиги ва когнитив пасайиш даражаси ҳамда кумулятив таъсири давомийлиги ҳамда шовқиннинг спектрографик таркиби ўртасидаги боғлиқлик асосланганлиги бўйича таклифлар СГКК ИТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2024 йил 14-октабрдаги t-01/2-сон қарори билан тасдиқланган «Атроф-муҳитнинг шовқинли ифлосланишини мониторинг қилишнинг услубий ёндашувлари» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 42-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қорақолпоғистон Республикаси бошқармаси бўйича 01.07.2025 йилдаги 32-П-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 23.08.2025 йилдаги 214-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 2 декабрдаги 30/53-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: шовқин мониторингини илмий асосда стандартлаш, манбаларни аниқлаш–хариталаш–гигиеник баҳолаш–пасайтириш занжирини йўлга қўйиш, барқарор шаҳар режалаштиришини қўллаш; саломатлик хавфлари ва ижтимоий-иқтисодий харажатларни камайтириш, жамоатчилик хабардорлиги ва экологик маданиятни ошириш, меъёрий-ҳуқуқий базани такомиллаштиришбилан изоҳланади. Иқтисодий самарадорлиги: мониторинг–башорат–ҳимоя чораларининг жорий этилиши касалланишни ва тиббий хизматларга эҳтиёжни қисқартириш ва моддий зарар 10,5% га камайтириш, иш унумдорлигини ошириш, туризм жозибадорлиги ва кўчмас мулк қийматини ошириш, маъмурий, муҳандислик, режалаштириш чоралари узоқ муддатли фойда ва ўсишни таъминлаш натижасида иқтисодий самарадорликка эришилади;
учинчи илмий янгилик: илк бор зарафшон арчаси (можжевелник) нинг эквивалент товуш даражасини 16-17 дБA гача пасайтириши туфайли биомуҳандислик шовқин экрани сифатидаги юқори акустик самарадорлиги миқдорий жиҳатдан ҳамда товуш даражаси (дБA) ва товуш босимининг (дБ) пасайиши билан дарахт ва бутазорларнинг структуравий конфигурацияси ва қалинлиги ўртасидаги изчил боғлиқлик исботланганлиги бўйича таклифлар СГКК ИТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2024 йил 14-октабрдаги t-01/3-сон қарори билан тасдиқланган «Аҳоли яшаш ҳудудларидаги акустик ифлосланишдан ҳимояланиш чора-тадбирларини такомиллаштириш» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 42-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қорақолпоғистон Республикаси бошқармаси бўйича 01.07.2025 йилдаги 32-П-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 23.08.2025 йилдаги 214-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 2 декабрдаги 30/53-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: шовқин пасайиши юрак-қон томир касалликлари, стресс, уйқусизлик ва руҳий бузилишлар хавфини камайтириш, болаларда диққат ва ўзлаштиришни ошириш, кексалар ҳамда ногиронлар учун инклюзив, қулай муҳит яратиш, психо-эмоционал тарангликни камайтириш, паст шовқин фонида ходимлар самарадорлигини ва масофавий меҳнат шароитларини яхшилаш, талаба ва тадқиқотчиларда когнитив-ижодий фаолият учун оптимал шароит яратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: шовқинни камайтириш чоралари ёрдамида касалланиш даражасини 30% га пасайтириш натижасида юрак-қон томир тизими касалликларини даволаш учун 1 нафар беморга сарфланадиган ўртача 2000000 сўм маблағлар  (йиллик тежамкорлик = (10000 × 0,05 × 2000000) × 0,3 = 300000000 сўм/йил) иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгилик: арчанинг шовқиндан ҳимоя қилиш самарадорлигини кўп меҳнат талаб қиладиган табиий ўлчовлар ва мураккаб ҳисоб-китобларсиз тезкор аниқлашни таъминлайдиган махсус экспресс-баҳолаш номограмма ишлаб чиқилиб, урбанизациялашган ҳудудларда шовқин салбий таъсирининг олдини олиш ва аҳоли саломатлигини муҳофаза қилишда биомуҳандислик экранларидан фойдаланишнинг гигиеник аҳамияти асосланганлиги бўйича таклифлар СГКК ИТИ Мувофиқлаштирувчи эксперт кенгашининг 2024 йил 14-октабрдаги t-01/3-сон қарори билан тасдиқланган «Аҳоли яшаш ҳудудларидаги акустик ифлосланишдан ҳимояланиш чора-тадбирларини такомиллаштириш» номли услубий тавсиянома мазмунига киритилди. Мазкур таклиф Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент вилоят бошқармаси бўйича 26.06.2025 йилдаги 42-сон, Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Қорақолпоғистон Республикаси бошқармаси бўйича 01.07.2025 йилдаги 32-П-сон ҳамда Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Тошкент шаҳар бошқармаси бўйича 23.08.2025 йилдаги 214-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг 2025 йил 2 декабрдаги 30/53-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: шовқин пасайиши юрак-қон томир касалликлари, стресс, уйқусизлик ва руҳий бузилишлар хавфини камайтириш, болаларда диққат ва ўзлаштиришни ошириш, кексалар ҳамда ногиронлар учун инклюзив, қулай муҳит яратиш, психо-эмоционал тарангликни камайтириш, паст шовқин фонида ходимлар самарадорлигини ва масофавий меҳнат шароитларини яхшилаш, талаба ва тадқиқотчиларда когнитив-ижодий фаолият учун оптимал шароит яратиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлиги: шовқинни камайтириш чоралари ёрдамида касалланиш даражасини 30% га пасайтириш натижасида юрак-қон томир тизими касалликларини даволаш учун 1 нафар беморга сарфланадиган ўртача 2000000 сўм маблағлар  (йиллик тежамкорлик = (10000 × 0,05 × 2000000) × 0,3 = 300000000 сўм/йил) иқтисод қилинади.