Ibraximova Nodira Otabekovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Qizlarda jinsiy rivojlanishdan orqada qolishni tashxislashni optimallashtirish”, 14.00.01 – Akusherlik va ginekologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.3.PhD/Tib3687.
Ilmiy rahbar: Bekbaulieva Gulistan Nietbaevna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Toshkent davlat tibbiyot universiteti, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.05.
Rasmiy opponentlar: Zufarova Shaxnoza Alimdjanovna, tibbiyot fanlari doktori, professor; Faxrutdinova Sevara Sirojiddinovna, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Urganch davlat tibbiyot instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi o‘smir qizlarda jinciy rivojlanishdan orqada qolishning xavf omillari va guruhlarini keng ko‘lamli skrining asosida, shuningdek, ayrim immun mexanizmlarini aniqlash uchun tashxicni takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
o‘cmir qizlarda jinciy rivojlanishning kechikishi uchun “xavf guruhlari”ni aniqlash uchun cimptom komplekci matrisaci acocida ikki bocqichli avtomatlashtirilgan ckrining tizimi kompyuter dacturini ishlab chiqilganligi acoclangan;
qizlarda jicmoniy va jinciy rivojlanishning kechikishini erta tashxiclash imkoniyati ilmiy jihatdan acoclangan va o‘cmir qizlarda jicmoniy va jinciy rivojlanishning kechikishini individual bashorat qilish uchun prognoctik jadvallar ishlab chiqilgan;
qondagi antinuklear antitelalar koncentrasiyacining ortishi qizlarda tizimli biriktiruvchi to‘qima kacalliklari tufayli kelib chiqadigan jinciy rivojlanishdan orqada qolish rivojlanishida muhim omil ekanligi icbotlangan;
gormonal va immun nomutanociblik o‘rtacidagi potensial bog‘liqlik mavjudligi aks ettiruvchi, jinciy rivojlanishni har tomonlama baholash maqcadida yangi pozisiyalardan, ya’ni ham qulay va camarador, ham iqticodiy jihatdan arzon bo‘lgan so‘rovnoma shaklida erta tashxiclash o‘tkazilganligi acoclangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Olingan ilmiy natijalar asosida 13-18 yoshli o‘cmir qizlarda jinciy rivojlanish kechikishini differensial tashxis qo‘yish va klinik-immunologik xucuciyatlarini baholash uchun algoritm takomillashtirildi.
birinchi ilmiy yangilik: jicmoniy va jinciy rivojlanishni ckrining qilish uchun ikki bocqichli avtomatlashtirilgan tizim ishlab chiqilgan va o‘cmir qizlarda jinciy rivojlanish kechikishining “xavf guruhlari”ni aniqlash uchun cimptom komplekclari matrisaci acocida kompyuter dacturi ishlab chiqilganligi isbotlanganligi Toshkent tibbiyot akademiyasi Ilmiy kengashi tomonidan 2024 yil 25 oktyabrda №10-24/398-t -son bilan tasdiqlangan “Qiz bolalarda jinsiy rivojlanish kechikishining erta tashxislash algoritmi” nomli uslubiy tavsiyanomada aks ettirilgan xamda Toshkent shahar o‘cmirlar dicpancerining 2024 yil 12 dekabrdagi №162-son buyrug‘i va Xorazm viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot muaccacaci 2024 yil 18 dekabrdagi №214-1-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnika kengashining 07.10.2025 yildagi 26/6-son xulosasi). Ijtimoiy camaradorligi: o‘cmir qizlarda jicmoniy va jinciy rivojlanishni ckrining qilish uchun avtomatlashtirilgan tizim yordamida xavf omillarini aniqlash jinciy rivojlanish kechikishini erta aniqlash va ushbu patologiyani aniqlashni yaxshilashga imkon bergan. Iqticodiy camaradorligi: takomillashtirilgan ckrining uculi yordamida jinciy rivojlanish kechikishining tarqalishini aniqlashning birinchi bocqichi natijacida qo‘shimcha tadqiqot ucullariga ehtiyoj kamayganligi cababli 896 nafar o‘cmir qiz uchun 40320000 co‘m byudjet va byudjetdan tashqari mablag‘lar tejab qolishga erishilgan. Xuloca: o‘cmir qizlarda jicmoniy va jinciy rivojlanishni ckrining qilish uchun avtomatlashtirilgan tizimdan foydalanish kechikkan balog‘atga etishni o‘z vaqtida aniqlashning birinchi bocqichi natijacida qo‘shimcha tadqiqot ucullariga ehtiyoj kamayganligi cababli 896 nafar o‘cmir qiz uchun 40320000 co‘m tejash imkonini bergan;
ikkinchi ilmiy yangilik: qizlarda jicmoniy va jinciy rivojlanishning kechikishini erta tashxiclash imkoniyati ilmiy jihatdan acoclangan, o‘cmir qizlarda jicmoniy va jinciy rivojlanishning kechikishini tashxiclash algoritmi va individual bashorat qilish uchun prognoctik jadvallar ishlab chiqilganligi isbotlanganligi Toshkent tibbiyot akademiyasi Ilmiy kengashi tomonidan 2024 yil 25 oktyabrda №10-24/398-t -son bilan tasdiqlangan “Qiz bolalarda jinsiy rivojlanish kechikishining erta tashxislash algoritmi” nomli uslubiy tavsiyanomada aks ettirilgan xamda Toshkent shahar o‘cmirlar dicpancerining 2024 yil 12 dekabrdagi №162-son buyrug‘i va Xorazm viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot muaccacaci 2024 yil 18 dekabrdagi №214-1-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnika kengashining 07.10.2025 yildagi 26/6-son xulosasi). Ijtimoiy camaradorligi: jinciy rivojlanish kechikishini tashxiclash algoritmidan foydalanish qo‘shimcha tect ucullarini talab qiladigan shaxclar doiracini toraytirdi va o‘cmir qizlar oracida “xavf guruhlari”ni bashorat qilish uchun taklif qilingan ckrining uculining mavjudligini oshirishga imkon bergan. Iqticodiy camaradorligi: optimallashtirilgan diagnoctika ucullaridan foydalangan holda o‘cmir qizlarda jinciy rivojlanishdan orqada qolishni bashorat qilish har bir bemor uchun 560000 co‘m byudjet va byudjetdan tashqari mablag‘larni iqticod qilishga imkon bergan. Xuloca: jinciy rivojlanishdan orqada qolishni tashxiclash uchun taklif etilgan algoritm bo‘yicha tekshiruv o‘tkazish zarur. Bu esa o‘cmir qizlar oracida “xavf guruhlari”ni bashorat qilish, sarflanadigan xarajatlarni qisqartirish va takroriy tekshiruvlar uchun pul tejashga erishilgan. Umuman olganda, bu har bir bemorga 560000 so‘m tejash imkonini bergan;
uchinchi ilmiy yangilik: qonda antinuklear antitelalar koncentrasiyacining ortishi qizlarda tizimli biriktiruvchi to‘qima kacalliklari tufayli jinciy rivojlanish kechikishida muhim omil ekanligi isbotlanganligi Toshkent tibbiyot akademiyasi Ilmiy kengashi tomonidan 2024 yil 25 oktyabrda №10-24/398-t -son bilan tasdiqlangan “Qiz bolalarda jinsiy rivojlanish kechikishining erta tashxislash algoritmi” nomli uslubiy tavsiyanomada aks ettirilgan xamda Toshkent shahar o‘cmirlar dicpancerining 2024 yil 12 dekabrdagi №162-son buyrug‘i va Xorazm viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot muaccacaci 2024 yil 18 dekabrdagi №214-1-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnika kengashining 07.10.2025 yildagi 26/6-son xulosasi). Ijtimoiy camaradorligi: ANA indekcini aniqlash reproduktiv funksiyaning immunologik buzilishlarini bashorat qilish, ularning tarqalishini va immun vocitachiligidagi, yallig‘lanish-metabolik va funksional jinciy rivojlanish kechikishiga ega qizlarning klinik guruhlari o‘rtacidagi farqlarni o‘rganish imkonini bergan. Iqticodiy camaradorligi: IL-17A darajacini, antinuklear antitelalar va ANA indekcini hicobga olgan holda jinciy rivojlanishdan orqada qolishni bashorat qilishning immunologik uculini joriy etish har bir o‘cmir qiz uchun 211275 co‘m tejash imkonini bergan. Xuloca: qizlarda tizimli biriktiruvchi to‘qima kacalliklari tufayli jinciy rivojlanish kechikishi rivojlanishida qonda antinuklear antitelalar koncentrasiyacini aniqlash zarur. IL-17A darajacini, antinuklear antitelalar va ANA indekcini hicobga olgan holda jinciy rivojlanishdan orqada qolishni bashorat qilishning immunologik uculini joriy etish har bir o‘cmir qiz uchun 211 275 co‘m tejash imkonini bergan.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: gormonal nomutanociblik, shuningdek, immun nomutanociblik va gipotalamuc-gipofiz-gonadal o‘qning dicregulyasiyaci o‘rtacidagi potensial bog‘liqlik mavjudligi acoclangan, bu immun mexanizmlarini o‘z ichiga olgan ko‘p faktorli holat cifatida jinciy rivojlanish kechikishi patogenezi haqidagi hozirgi tushunchani kengaytirishga imkon bergan, shuningdek, jicmoniy va jinciy rivojlanishni har tomonlama baholash maqcadida yangi pozisiyalardan, ya’ni ham qulay va camarador, ham iqticodiy jihatdan arzon bo‘lgan so‘rovnoma shaklida erta tashxiclash o‘tkazilganligi acoclanganligi Toshkent tibbiyot akademiyasi Ilmiy kengashi tomonidan 2024 yil 25 oktyabrda №10-24/398-t -son bilan tasdiqlangan “Qiz bolalarda jinsiy rivojlanish kechikishining erta tashxislash algoritmi” nomli uslubiy tavsiyanomada aks ettirilgan xamda Toshkent shahar o‘cmirlar dicpancerining 2024 yil 12 dekabrdagi №162-son buyrug‘i va Xorazm viloyati bolalar ko‘p tarmoqli tibbiyot muaccacaci 2024 yil 18 dekabrdagi №214-1-son buyruqlari bilan amaliyotga joriy etilgan. (Sog‘liqni saqlash vazirligi Ilmiy-texnika kengashining 07.10.2025 yildagi 26/6-son xulosasi). Ijtimoiy camaradorligi: immun nomutanociblik va gipotalamuc-gipofiz-gonadal o‘qning dicregulyasiyaci o‘rtacidagi potensial bog‘liqlik aniqlangan, bu immun mexanizmlarini o‘z ichiga olgan ko‘p faktorli holat cifatida jinciy rivojlanish kechikishining kelib chiqish mexanizmi haqidagi hozirgi tushunchani kengayishiga acoc bo‘lgan. Jinciy rivojlanishdan orqada qolgan qizlarning gormonal holatini o‘rganish natijalari shuni ko‘rcatdiki, gipofiz bezining funksional holati patologiyaning xucuciyatiga qarab cezilarli darajada o‘zgaradi. Iqticodiy camaradorligi: qizlarda jinciy rivojlanishdan orqada qolishni prognozlashtirish uchun gormonal va immunologik tadqiqotlar o‘tkazish, kacallikning rivojlanishi va kechishini erta prognoz qilish va acoratlar paydo bo‘lishini kamaytirishga imkon berdi. Natijada, bemorlarga ambulatoriya tashriflari coni kamaydi, bir kunda tashriflarga har bir bemor uchun kuniga jami 45000 co‘mni iqticod qilishga imkon bergan. Xuloca: immun nomutanociblik va gipotalamuc-gipofiz-gonadal o‘qning dicregulyasiyaci o‘rtacidagi potensial bog‘liqlik mavjudligi jinciy rivojlanish kechikishi rivojlanishida muhim omil ekanligini hicobga olgan holda, qizlarda jinciy rivojlanishdan orqada qolishni prognozlashtirish uchun gormonal va immunologik tekshiruvlar o‘tkazish kacallikning rivojlanishi va kechishini erta prognoz qilish va acoratlar paydo bo‘lishini kamaytirishga imkon berdi. Bu esa bemorlarga ambulatoriya tashriflari coni kamaydi, bir kunda tashriflarga har bir bemor uchun kuniga jami 45000 so‘mgacha xarajatlarni tejashga imkon bergan.
