Ирисов Шерзоднинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “УПС-923А органик пластик синцилляторларда радиация келтириб чиқарадиган ҳодисалар”, 01.04.07 - Конденсирланган ҳолатлар физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/FM1420
Илмий раҳбар: Эсанов Зафар Уткирович, физика-математика фанлари номзоди (PhD), катта илмий ҳодим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ядро физикаси институти ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.05/2025.27.12.FM/T.13.01.
Расмий оппонентлар:
Муссаева Малика Анваровна, физика-математика фанлари доктори, ката илмий ҳодим.
Абдукаримов Абдуллазиз Абдубаннаевич, физика-математика фанлари номзоди (PhD), доцент.
Етакчи ташкилот: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот ишининг мақсади органик ссинциллятор УПС-923А нинг γ- ва электрон нурланиш таъсиридаги фотолюминессент хусусиятларини аниқлаш, унинг радиацияга чидамлилигини баҳолаш ҳамда пТП (п-терфенил) ва ПОПОП (дифенилоксазолилбензен) қўшимчаларининг молекуляр тузилиши билан боғлиқ деградация механизмларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта комплекс спектроскопия усуллари ёрдамида кенг спектрал диапазонда (185-25000 нм) органик пластик ссинциллятор УПС-923А таркибидаги люминессент қўшимчалар пТП ва ПОПОП молекулаларининг π-конюгацияланган тизимларининг бузилиши натижасида ҳосил бўладиган оксидловчи (C=О, О-Ҳ) ва алифатик (C-Ҳ) функсионал гуруҳларнинг ҳосил бўлиши ва идентификацияси экспериментал жиҳатдан асосланган;
паст дозаларда γ-нурланиш (<106 рад) таъсирида спектр силжитувчи қўшимча ПОПОП молекулаларидаги оксазол ҳалқаларининг деградацияга учраши исботланган, бу эса π-конюгациянинг бузилишига олиб келади. Шунингдек, пТП нурланишининг қайта ютилиш самарадорлигининг пасайиши спектрал хусусиятларнинг тескари ўзгаришига сабаб бўлиши аниқланган: ПОПОП эмиссияси заифлашиши билан бир пайтда пТП люминеценсия интенсивлигининг ўсиши кузатилади;
УПС-923А пластик ссинцилляторининг радиацион беқарорлиги асосан ПОПОП спектр силжитувчи қўшимчасидаги оксазол ҳалқаларининг парчаланиши билан боғлиқ. Радиацион чидамлиликни ошириш учун ПОПОП ўрнига радиацияга нисбатан юқори барқарорликка эга муқобилидан фойдаланиш таклиф этилган;
пТП қўшимчаси люминесенциясининг интенсивлиги ортиши люминесенция марказлари консентрациясининг ўзгариши билан эмас, балки пТП нурланишининг ПОПОП спектр силжитувчи қўшимчаси томонидан қайта ютилиш даражасининг пасайиши билан боғлиқ эканлиги аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Органик пластик ссинцилляторлар УПС-923А да радиация келтириб чиқарадиган ҳодисаларни ўрганиш бўйича олинган натижалар асосида:
пТП ва ПОПОП молекулаларининг π-тизимларининг радиациявий нуқсонларида оксидловчи ва алифатик гуруҳларнинг ҳосил бўлиши;
кичик дозалардаги γ-нурланиш (<106 рад) да ПОПОП оксазол ҳалқаларининг парчаланиши, бу спектрал хусусиятларнинг инверс ўзгаришига ва пТП люминессенциясининг ўсишига олиб келиши;
УПС-923А нинг радиациявий беқарорлигининг асосий механизми - ПОПОП нинг парчаланиши бўлиб, спектр силжитувчи қўшимчани алмаштириш орқали радиацияга чидамлиликни ошириш усули таклиф этилгани;
пТП люминессенциясининг ўсиши унинг нурланишини ПОПОП томонидан қайта ютилишининг пасайиши билан боғлиқлиги Самарқанд давлат университетида “Галоқенид перовксит квант нуқталарни органик бўёқлар билан модификациялаш, уларнинг оптик хусусиятларини синтез ва ўрганиш” (2023-2025) амалий лойиҳаси доирасида қўлланилган (Самарқанд давлат университетининг 2025-йил 28-ноябрдаги № 10-6289 хати). Илмий натижалардан фойдаланиш перовксит квант нуқталарини синтез қилиш шароитларини оптималлаштириш, полимер матрицага органик бўёқлар киритиш йўли билан модификация қилиш, полимер асосидаги квант нуқталар билан фаоллаштирилган наноструктуралар хусусиятларини назорат қилиш ва яхшилаш усулларини ишлаб чиқишга имкон берган.
