Қодирова Гулбаҳор Турдиевнанинг
Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Тармоқ терминологиясининг шаклланиш тамойиллари: қишлоқ хўжалиги атамалари асосида (инглиз ва ўзбек тиллари қиёсида)” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/Fil4163
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Исҳоқхон Ибрат номидаги Наманган давлат чет тиллари институти.
Илмий раҳбар: Собирова Раънохон Ҳакимовна, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Исҳоқхон Ибрат номидаги Наманган давлат чет тиллари институти, PhD.03/2025.27.12.Fil.35.02
Расмий оппонентлар: Ҳошимова Дилдора Мадаминовна, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Тожибоев Илҳомжон Усмонжонович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент;
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: инглиз ва ўзбек тиллари қишлоқ хўжалиги терминологияси тизимининг шаклланиш ва ривожланиш қонуниятларини, лингвомаданий омилларни, семантик структур хусусиятларни ҳамда стандартлаш масалаларининг лисоний тадқиқидан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
инглиз тилида аграр терминлар одатда қисқа, ихчам ва қатъий белгиланган семантик доирага эга бўлиб, глобал фан ва технологияга мос ҳолда ишлатилиши ҳамда улар халқаро нормалар асосида стандартлашган ва кенг доирада қўлланиладиган терминлар экани, ўзбек тилидаги аграр терминология эса кўп ҳолларда тавсифий тузилишга эга бўлиб, бирикмавий шаклда ифодаланиши аниқланган;
инглиз тилидаги аграр терминлар техник тараққиёт ва глобал стандартлар асосида шаклланган бўлиб, улар аниқ белгиланган илмий тушунчаларни ифодалаш учун хизмат қилиши, ўзбек тилидаги қишлоқ хўжалиги терминлари эса миллий деҳқончилик анъаналари ва халқнинг тарихий тажрибаси билан узвий боғлангани сабабли айрим терминлар ортида фақат илмий тушунча эмас, балки халқнинг ижтимоий ҳаёти ва маданий қадриятлари мужассам экани далилланган;
инглиз тили илғор лингвистик инновациялар манбаи сифатида намоён бўлиб, янги терминлар аввало унинг тизимида шаклланиши ва кейинчалик бошқа тилларга трансфер қилиниши, ўзбек тилида эса икки хил: бири таржима ва калкалаш, иккинчиси – миллий сўз ясаш орқали қишлоқ хўжалиги терминологиясининг бойиб бориши асосланган;
қишлоқ хўжалиги соҳасидаги тармоқ терминологияси бирликлари семантик, грамматик ва лексик белгилар асосида янгиланган тасниф бўйича тизимлаштирилган ва замонавий технологияларнинг тармоқ терминологияси ривожига таъсири эмпирик далиллар билан исботланган ҳамда янги концептлар учун зарур терминларни киритиш тамойиллари очиб берилган;
инглиз тилидаги янги терминларнинг ўзбек тилидаги тармоқ терминологияси таркибига мослашув жараёнини акс эттирувчи замонавий моделнинг асосий босқичлари очиб берилган ҳамда миллий маданият ва лингвистик меъёрларга мослаштиришдаги самарадорлиги кўрсатиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: “Тармоқ терминологиясининг шаклланиш тамойиллари: қишлоқ хўжалиги атамалари асосида (инглиз ва ўзбек тиллари қиёсида)” мавзусида олиб борилган илмий изланишлар натижаларининг жорий қилиниши:
инглиз тилидаги аграр терминлар техник тараққиёт ва глобал стандартлар асосида шаклланган бўлиб, улар аниқ белгиланган илмий тушунчаларни ифодалаш учун хизмат қилиши, ўзбек тилидаги қишлоқ хўжалиги терминлари эса миллий деҳқончилик анъаналари ва халқнинг тарихий тажрибаси билан узвий боғлангани сабабли айрим терминлар ортида фақат илмий тушунча эмас, балки халқнинг ижтимоий ҳаёти ва маданий қадриятлари мужассам экани ҳақидаги илмий хулосалардан Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлиги Маданий-маърифий муассасалар номоддий маданий меросни ривожлантириш шўбаси томонидан амалга оширилган “Мамлакатимизда миллатлараро муносабатларни янада ривожлантириш ва уйғунлаштириш” номли фундаментал лойиҳа (2022–2023 йиллар № I-203-4) доирасида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Маданият вазирлигининг 2025-йил 20-февралдаги № 03-14-06-868 маълумотномаси).
инглиз тилида аграр терминлар одатда қисқа, ихчам ва қатъий белгиланган семантик доирага эга бўлиб, глобал фан ва технологияга мос ҳолда ишлатилиши ҳамда улар халқаро нормалар асосида стандартлашган ва кенг доирада қўлланиладиган терминлар экани, ўзбек тилидаги аграр терминология эса кўп ҳолларда тавсифий тузилишга эга бўлиб, бирикмавий шаклда ифодаланиши ҳақидаги маълумотлардан ЎзМТРК “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси телеканалида тайёрланган “Қишлоқ хўжалиги” ва “Таълим ва тараққиёт” дастурлари сценарийларида қўлланилди (ЎзМТРКнинг 2025-йил 18-февралдаги № 05-09-199 маълумотномаси). Натижада, материаллар телеаудиторияга соҳада қўлланилаётган терминларнинг мазмун-моҳиятини тўғри англашга хизмат қилди.
инглиз тилидаги янги терминларнинг ўзбек тилидаги тармоқ терминологияси таркибига мослашув жараёнини акс эттирувчи замонавий моделнинг асосий босқичлари очиб берилган ҳамда миллий маданият ва лингвистик меъёрларга мослаштиришдаги самарадорлиги ҳақида олинган илмий хулосалардан Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2021–2024-йилларда бажарилган OT-F1-030-рақамли “Ўзбек адабиёти тарихи” кўп жилдлик монографиясини яратиш номли фундаментал лойиҳа доирасида фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг № 1406-310208 маълумотномаси). Натижада, лойиҳа материаллари замонавий лингвистик ёндашувлар билан бойитилди ва уларнинг илмий ҳамда таълимий аҳамияти тасдиқланди.
Тадқиқот асосида “Инглизча-ўзбекча агрономия ва тупроқшунослик луғати” нашр этилиб, агрономия, агрокимё, агроэкология ва таржимонлик соҳаларида фаолият юритувчи мутахассислар, талабалар ва тадқиқотчилар учун амалий қўлланма сифатида тақдим этилди (my.gov.uz № 1009-1067-c698-49e7-90f1-5627-5751 маълумотнома). Луғат таркибида замонавий илмий манбалардан тизимлаштирилган терминологик бирликлар жой олган бўлиб, у нафақат таълим жараёнида, балки илмий-тадқиқот ва таржима амалиётида ҳам самарали фойдаланиш имконини яратди.