Ташметова Гулчехра Талиповнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ўпканинг сурункали обструктив касаллигининг ривожланиш прогнози ва даволаш ёндашувларида иммун жавобнинг патогенетик боғлиқлиги», 14.00.42 – Пульмонология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.1. DSc/Tib1005.
Илмий маслахатчи: Ливерко Ирина Владимировна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: академик Ш.Алимов номидаги Республика ихтисослаштирилган фтизиатрия ва пульмонология илмий-амалий тиббиёт маркази.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: академик Ш.Алимов Республика ихтисослаштирилган фтизиатрия ва пульмонология илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.22.01.
Расмий оппонентлар: Белевский Андрей Станиславович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Исмаилова Адолат Абдурахимовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Рахимова Дилором Алимовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Беларусь Республикаси “Пульмонология ва фтизиатрия илмий-амалий маркази” давлат муассасаси (Беларусь).
Диссертациянинг йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади иммун жавоб турларининг касаллик гетерогенлиги билан ўзаро боғлиқлиги генезида иммунологик конституциянинг патогенетик механизмларини асослаш ва ўпканинг сурункали обструктив касаллигининг прогрессив кечишини профилактика концепти бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
цитокинлар дисбаланси, туғма ва адаптив иммунитет ҳужайралари экспрессияси, клиник-функционал фенотиплар билан корреляцияланадиган ҳамда иммунтанқисликли ва аутоиммун каби иммунологик эндотипларни белгилайдиган, Th-1, Th1/Th-17 ва Th-17 йўналтирилган иммун жавоб орқали амалга ошадиган ЎСОКдаги тизимли яллиғланишда иммунорегулятор механизмларнинг полиморфизми аниқланган;
ЎСОК авж олишини ҳамда нохуш оқибатларни белгилайдиган Th-1 иммун жавобининг Th-17 томонга силжиши, нейтрофил/моноцит ва нейтрофил/лимфоцит каби лейкоцитар индексларининг ошиши билан корреляцияланувчи IL-6, IL-21, TGF-β яллиғланиш чақирувчи цитокинларининг юқори қийматлари, INF-γ камайиши ва эффектор бўғиннинг таранглиги билан ифодаланган хужайрага боғлиқ механизмлар исботланган;
Th17 га боғлиқ иммун жавобнинг - кўпроқ «эмфизематоз» ва «тез-тез» хуружларга эга фенотипларда учраши, ҳаво оқими тезлигининг чекланиши, касалликнинг соғлиқ ва ҳаёт сифатига салбий таъсирини кучайиши ҳамда 4 йиллик яшовчанлик прогнози пасайиши каби нохуш оқибатларга сабаб бўлувчи индикаторлар билан боғлиқлиги исботланган;
ЎСОКнинг авж олиб борувчи нохуш кечиши шаклланишида Th-17 га боғлиқ бўлган тизимли яллиғланишдаги иммун жавоб билан ассоциацияланувчи ва Тh17-хужайралар томонидан ишлаб чиқариладиган интерлейкинлар ишини кучайтириб, аутоиммун жараенларга сабаб бўлувчи витамин D танқислигининг аҳамияти исботланган;
илк бор ЎСОК бўлган беморларга касаллик авж олишининг профилактикасидаги патогенетик бўғин сифатида, яллиғланишга қарши иммун терапиянинг мақсадга мувофиқлиги исботланган;
касалликнинг асоратланган прогнозини олдини олиш мақсадида, беморларни юритишга ёндашувларни ва дифференциал, беморга йўналтирилган даволашни такомиллаштириш имконини берадиган, тизимли яллиғланишнинг дифференциацияланган иммунрегулятор механизмларга асосланган, ЎСОК авж олишининг профилактикасига ёндашув такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
ўпканинг сурункали обструктив касаллигининг ривожланиш прогнози ва даволаш ёндашувларида иммун жавобнинг патогенетик боғлиқлигини аниқлаш бўйича илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: цитокинлар дисбаланси, туғма ва адаптив иммунитет ҳужайралари экспрессияси, клиник-функционал фенотиплар билан корреляцияланадиган ҳамда иммунтанқисликли ва аутоиммун каби иммунологик эндотипларни белгилайдиган, Th-1, Th1/Th-17 ва Th-17 йўналтирилган иммун жавоб орқали амалга ошадиган ЎСОКдаги тизимли яллиғланишда иммун механизмларнинг полиморфизми аниқланган. Мазкур ҳолат «ЎСОК авж олишида клиник ва иммунологик фенотипларнинг аҳамияти» номли методик тавсияларда баён этилган бўлиб, РИФваПИАТМ ҳузуридаги Эксперт кенгашининг 2024 йил 20 августдаги 7-сон қарори билан тасдиқланган ва Навоий вилояти фтизиатрия ва пульмонология маркази пульмонология бўлими амалиётига 20.09.2024 йилдаги 69/1-сонли буйруқ, Қорақалпоғистон Республикаси фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 02.10.2024 йилдаги 56-сонли буйруқ хамда РИФваПИАТМ пульмонология бўлими амалиётига 12.10.2025 йилдаги 836/К/А-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий қилинган (ЎзР ССВ ҳузуридаги Илмий-техника кенгашининг 17.12.2025 йилдаги 31/48-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тизимли яллиғланишга олиб келувчи, башорат қилинувчи иммун жавобни аниқлаш орқали диагностика сифати ошиши, стационарда даво кунлари қисқариши, хуружлар тезлигининг камайиши ва натижада соғлиқни сақлаш тизими ресурсларини оптималлашишидан иборат. Иқтисодий самарадорлиги: интеграл гематологик лейкоцитар индексларни ҳисоблаш (200000 сўм) бир ҳолатга тўғри келадиган харажатни ўртача 2800000 сўмга, кенг спектрдаги текшириш заруратини қисқартириши хисобига камайтиради. Хулоса: интеграл гематологик лейкоцитар индексларни ҳисоблаш иммунологик силжишларни эрта аниқлаш, касаллик кечишини башорат қилиш ва даволаш сифатини оширишни таъминлайди, шу орқали соғлиқни сақлашда ижтимоий ва иқтисодий кўрсаткичлар яхшиланади.
иккинчи илмий янгилик: ЎСОК авж олишини ҳамда нохуш оқибатларни белгилайдиган Th-1 иммун жавобининг Th-17 томонга силжиши, нейтрофил/моноцит ва нейтрофил/лимфоцит каби лейкоцитар индексларининг ошиши билан корреляцияланувчи IL-6, IL-21, TGF-β яллиғланиш чақирувчи цитокинларининг юқори қийматлари, INF-γ камайиши ва эффектор бўғиннинг таранглиги билан ифодаланган хужайрага боғлиқ механизмлар исботланган. Мазкур натижалар «ЎСОК ривожланишида клиник ва иммунологик фенотипларнинг аҳамияти» номли методик тавсияларда акс этган, РИФваПИАТМ ҳузуридаги Эксперт кенгашининг 2024 йил 20 августдаги 7-сон қарори билан тасдиқланган ва Навоий вилояти фтизиатрия ва пульмонология маркази пульмонология бўлими амалиётига 20.09.2024 йилдаги 69/1-сонли буйруқ, Қорақалпоғистон Республикаси фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 02.10.2024 йилдаги 56-сонли буйруқ хамда РИФваПИАТМ пульмонология бўлими амалиётига 12.10.2025 йилдаги 836/К/А-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий қилинган (ЎзР ССВ ҳузуридаги Илмий-техника кенгашининг 17.12.2025 йилдаги 31/48-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тизимли яллиғланишнинг Т-хелпер жавоб хусусиятлари касаллик фенотипларига боғлиқ равишда аниқлаштирилиши нохуш кечиш ва оқибатлар прогнозини белгилаш имконини беради; асоратлар ривожланишининг олди олиниб, стационарда даволаниш кунлари ва хуружларлар сони қисқаради, беморларнинг ҳаёт сифати ошади ҳамда ижтимоий-иқтисодий йўқотишлар камаяди. Иқтисодий самарадорлиги: натижаларни амалий фаолиятга жорий этиш ЎСОК кечишини назорат қилиш ва оқибатини прогнозлашни таъминлайди; бу бир беморга ҳисоблаганда даволаш ҳисобига 765000 сўм иқтисодий самарага, стационардаги даво кунлари қисқариши ҳисобига эса бир беморга 1666000 сўм иқтисодий фойдага эришиш имконини беради. Хулоса: ЎСОК бўлган беморларда Th17 га йўналтирилган тизимли яллиғланиш иммунорегулятор жавоб касалликнинг клиник оғир кечишини прогноз қилувчи кўрсаткич ҳисобланиб, ЎСОК авж олиши ҳамда нохуш оқибатларини белгилайди.
учинчи илмий янгилик: Th17 га боғлиқ иммун жавобнинг - «эмфизематоз» ва «тез-тез» хуружларга эга фенотипларда кўпроқ учраши, ҳаво оқими тезлигининг чекланиши, касалликнинг соғлиқ ва ҳаёт сифатига салбий таъсирини кучайиши ҳамда 4 йиллик яшовчанлик прогнози пасайиши каби нохуш оқибатларга сабаб бўлувчи индикаторлар билан боғлиқлиги исботланган. Мазкур натижалар «ЎСОК авж олишида клиник ва иммунологик фенотипларнинг аҳамияти» номли методик тавсияларда акс этган бўлиб, РИФваПИАТМ ҳузуридаги Эксперт кенгашининг 2024 йил 20 августдаги 7-сон қарори билан тасдиқланган ва Навоий вилояти фтизиатрия ва пульмонология маркази пульмонология бўлими амалиётига 20.09.2024 йилдаги 69/1-сонли буйруқ, Қорақалпоғистон Республикаси фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 02.10.2024 йилдаги 56-сонли буйруқ хамда РИФваПИАТМ пульмонология бўлими амалиётига 12.10.2025 йилдаги 836/К/А-сонли буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (ЎзР ССВ ҳузуридаги Илмий-техника кенгашининг 17.12.2025 йилдаги 31/48-сонли хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: тизимли яллиғланишда башорат қилинадиган нохуш иммунорегулятор жавобни эрта аниқлаш, соғлиқни сақлаш тизими ресурсларини оптималлашишини белгилайди. Иқтисодий самарадорлиги: натижаларнинг амалиётга жорий этилиши ЎСОК кечишини назорат ва башорат қилиш имконини бериб, бир беморга даволаш ҳисобига 765000 сўм, стационарда бўлиш кунлари қисқариши ҳисобига эса 1666000 сўм иқтисодий фойда келтиради. Хулоса: Th17 иммунорегулятор йўлга боғлиқ ЎСОКда асоратлар хавфи юқорилиги исботланган.
тўртинчи илмий янгилик: ЎСОКнинг авж олиб борувчи нохуш кечиши шаклланишида Th-17 га боғлиқ бўлган тизимли яллиғланишдаги иммун жавоб билан ассоциацияланувчи ва Тh17-хужайралар томонидан ишлаб чиқариладиган интерлейкинлар ишини кучайтириб, аутоиммун жараенларга сабаб бўлувчи витамин D танқислигининг аҳамияти исботланган. Ушбу ҳолат «ЎСОК ривожланишида витамин Dнинг прогностик аҳамияти» номли методик тавсияларда баён этилган бўлиб, РИФваПИАТМ ҳузуридаги Эксперт кенгашининг 2024 йил 23 майдаги 5-сонли қарори билан тасдиқланган ва Навоий вилояти фтизиатрия ва пульмонология маркази пульмонология бўлими амалиётига 21.06.2024 йилдаги 52-сонли буйруқ, Қорақалпоғистон Республикаси фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 02.10.2024 йилдаги 56-сонли буйруқ ҳамда Фарғона вилояти Бешарик тумани тиббий бирлашмаси амалиётига 06.2024 йилдаги 01-2/629-сонли буйруқлар билан жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: ЎСОКда витамин D танқислигини аниқлаш, асоратларнинг камайиши, даволаш самарадорлиги ошиши, стационар даво кунларининг камайиши хисобига социал ахамиятни оширади. Иқтисодий самарадорлиги: амалиётга жорий этиш натижасида бир беморга даволаш ҳисобига 600000 сўм, стационар даво кунларининг қисқариши ҳисобига эса 3265000 сўм иқтисодий фойдага эришилади. Хулоса: витамин D танқислиги ЎСОКнинг оғирлик даражасини башорат қилишда қўшимча мезон сифатида хизмат қилиши мумкин.
бешинчи илмий янгилик: илк бор ЎСОК бўлган беморларга касаллик авж олишининг профилактикасидаги патогенетик бўғин сифатида, яллиғланишга қарши иммун терапиянинг мақсадга мувофиқлиги исботланган. Ушбу ҳолат «ЎСОК ривожланишида витамин Dнинг прогностик аҳамияти» номли методик тавсияларда баён этилган бўлиб, РИФваПИАТМ ҳузуридаги Эксперт кенгашининг 2024 йил 23 майдаги 5-сонли қарори билан тасдиқланган ва Навоий вилояти фтизиатрия ва пульмонология маркази пульмонология бўлими амалиётига 21.06.2024 йилдаги 52-сонли буйруқ, Қорақалпоғистон Республикаси фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 02.10.2024 йилдаги 56-сонли буйруқ ҳамда Фарғона вилояти Бешарик тумани тиббий бирлашмаси амалиётига 06.2024 йилдаги 01-2/629 буйруқлар билан жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: витамин D танқислиги ва иммунологик ўзгаришларни аниқлашга асосланган патогенетик терапия асоратлар сонини камайтиради, даволаш самарадорлигини оширади ва стационар даво муддатини қисқартиради. Иқтисодий самарадорлиги: бир беморга даволаш ҳисобига 600000 сўм, стационар даво кунлари қисқариши ҳисобига эса 3265000 сўм иқтисодий самара таъминланади. Хулоса: витамин D Th17 га боғлиқ тизимли яллиғланиш жавобини Th1 томонга силжитиб, касалликнинг нисбатан қулай кечишини таъминлайди.
олтинчи илмий янгилик: касалликнинг асоратланган прогнозини олдини олиш мақсадида, беморларни юритишга ёндашувларни ва дифференциал, беморга йўналтирилган даволашни такомиллаштириш имконини берадиган, тизимли яллиғланишнинг дифференциацияланган иммунрегулятор механизмларга асосланган, ЎСОК авж олишининг профилактикаси концепцияси ишлаб чиқилган. Ушбу ҳолат «ЎСОК ривожланишида витамин Dнинг прогностик аҳамияти» номли методик тавсияларда баён этилган бўлиб, РИФваПИАТМ ҳузуридаги Эксперт кенгашининг 2024 йил 23 майдаги 5-сонли қарори билан тасдиқланган ва Навоий вилояти фтизиатрия ва пульмонология маркази пульмонология бўлими амалиётига 21.06.2024 йилдаги 52-сонли буйруқ, Қорақалпоғистон Республикаси фтизиатрия ва пульмонология маркази амалиётига 02.10.2024 йилдаги 56-сонли буйруқ ҳамда Фарғона вилояти Бешарик тумани тиббий бирлашмаси амалиётига 06.2024 йилдаги 01-2/629-сонли буйруқлар билан жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: витамин D танқислигини эрта аниқлаш, асоратлар сонини камайтиради, даволаш самарадорлигини оширади ва стационар даво муддати қисқаради. Иқтисодий самарадорлиги: бир беморга даволаш ҳисобига 800000 сўм, стационар даво кунлари қисқариши ҳисобига эса 3265000 сўм иқтисодий фойда таъминланади. Хулоса: «ўпка гиперинфляцияси – иммун дисбаланс – тизимли яллиғланишнинг иммунорегулятор жавоби» патогенетик комплекси ЎСОК фенотип ва эндотипларини шакллантиришнинг асосий бўғинлари экани аниқланган.
