Эргашева Мадина  Наримановнанинг
 фалсафа доктори  (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

 I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ҳаётнинг биринчи йилидаги болаларда тизимли яллиғланиш реакцияси кечишининг клиник-лаборатор мезонлари», 14.00.09 - Педиатрия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/Tib3786.
Илмий раҳбар: Алиева Нигора Рустамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Хакимов Шаробиддин Каримович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Абдужабборова Зулфия Муратходжаевна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Республика ихтисослаштирилган педиатрия илмий-амалий тиббиёт маркази.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг клиник-лаборатор ва метаболик кўрсаткичларини комплекс баҳолаш асосида эрта прогнозлашнинг интеграл мезонларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда нисбий хавф таҳлилига кўра тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг аҳамиятли антенатал (оналарда инфекцион ва гипоксик), неонатал (инфекцион, респиратор ва конституционал) ва постнатал (инфекцион, неврологик ва нутритив) хатар омиллари аниқланган ва уларнинг хавф гуруҳларини эрта шакллантириш ҳамда касалликнинг оғир кечишини олдини олишдаги диагностик ва профилактик аҳамияти асосланган;
бир ёшгача бўлган болаларда пневмония негизида тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг қон зардобида D-димер, С-реактив оқсил ҳамда прокалцитонин даражаларининг, шунингдек кислота-ишқор мувозанати кўрсаткичларининг динамик ўзгаришлари билан корреляцион боғлиқлиги аниқланган, бунда лактат даражасининг 2,12 ммол/л дан ошиши тизимли яллиғланиш реакциясининг эрта лаборатор белгиси, унинг 2,55 ммол/л гача кўтарилиши эса касалликнинг оғир кечишини башоратловчи прогностик маркер эканлиги исботланган;
пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишида лаборатор биомаркерлар ва кислота-ишқор мувозанати кўрсаткичларининг гемодинамик бузилишлар ва касалликнинг оғирлик даражаси билан боғлиқлигини акс эттирувчи лаборатор-метаболик асослари аниқланган, ушбу биомаркерлар мажмуасига асосан ишлаб чиқилган, 22 та предикторни ўз ичига олган эрта прогнозлаш модели юқори (AUC=0,89) диагностик ва прогностик қийматга эга эканлиги исботланган; 
клиник, лаборатор ва метаболик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш асосида ишлаб чиқилган интеграл шкала ёрдамида хавф даражасига кўра беморларни табақалаштириш ва интенсив терапияни ўз вақтида бошлашга қаратилган даволаш тактикаси пневмония билан касалланган гўдакларда полиорган етишмовчилик ривожланиши хавфини камайтириши ҳамда даволаш самарадорлигини оширишдаги юқори клиник самарадорлиги исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг клиник-лаборатор ва метаболик хусусиятларини комплекс ўрганиш ҳамда эрта прогнозлаш мезонларини ишлаб чиқиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик:  пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда нисбий хавф таҳлилига кўра тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг аҳамиятли антенатал (оналарда инфекцион ва гипоксик), неонатал (инфекцион, респиратор ва конституционал) ва постнатал (инфекцион, неврологик ва нутритив) хатар омиллари аниқланган ва уларнинг хавф гуруҳларини эрта шакллантириш ҳамда касалликнинг оғир кечишини олдини олишдаги диагностик ва профилактик аҳамияти асосланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёт институти кенгаши томонидан 2025 йил 25 февральдаги 03/338-сон қарори билан тасдиқланган “Ҳаётининг биринчи йилидаги болаларда тизимли яллиғланиш жавоби кечишининг клиник-лаборатор мезонлари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг  2025 йил 8 июлдаги 184-сон ва Тошкент шаҳар 5-сон болалар клиник шифохонасининг 2025 йил 10 июлдаги 74-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/09-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг аҳамиятли антенатал, неонатал ва постнатал хатар омилларини эрта аниқлаш асосида хавф гуруҳларини шакллантириш беморларни дифференциал мониторинг қилиш имконини беради. Хавф омилларига асосланган эрта стратификацияни қўллаш тизимли яллиғланиш реакциясининг оғир шаклларини ривожланиш частотасини 2,5 баробарга камайтирган, болалар ўлими ва ногиронлигини олдини олган ҳамда болаларнинг умумий ҳаёт сифати кўрсаткичларини яхшилашга хизмат қилган. Иқтисодий самарадорлиги: хатар омилларини эрта аниқлаш ва мақсадли профилактик тадбирларни қўллаш тизимли яллиғланиш реакциясининг оғир шакллари ривожланишининг олдини олиш ҳисобига даволаш харажатларини сезиларли камайтирган. Тизимли яллиғланиш реакциясининг оғир шакли ривожланган ҳолатда бир болани даволаш харажатлари С₀=4250000 сўмни ташкил этади. Хатар омилларига асосланган эрта стратификацияни қўллаш натижасида тизимли яллиғланиш реакциясининг оғир шакллари 2,5 баробарга камайган. Бир бемор учун иқтисодий самара ΔС=С₀×(1-1/2,5)=4250000×0,6=2550000 сўмни ташкил қилган. Тадқиқот кўламида умумий иқтисодий самара УЕ=ΔС×n=2550000×60=153000000 сўмни ташкил этган. Хулоса: хатар омилларини эрта аниқлаш ва мақсадли профилактика 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 2550000 сўмга тежаш имконини берган. Тадқиқот кўламида (60 нафар СВО билан оғриган бемор) умумий иқтисодий самара 153000000 сўмни ташкил этган бўлиб, мазкур ёндашувнинг нафақат клиник, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам юқори самарадорлигини тасдиқлайди.
иккинчи илмий янгилик: бир ёшгача бўлган болаларда пневмония негизида тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишининг қон зардобида D-димер, С-реактив оқсил ҳамда прокалцитонин даражаларининг, шунингдек кислота-ишқор мувозанати кўрсаткичларининг динамик ўзгаришлари билан корреляцион боғлиқлиги аниқланган, бунда лактат даражасининг 2,12 ммол/л дан ошиши тизимли яллиғланиш реакциясининг эрта лаборатор белгиси, унинг 2,55 ммол/л гача кўтарилиши эса касалликнинг оғир кечишини башоратловчи прогностик маркер эканлиги исботланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёт институти кенгаши томонидан 2025 йил 25 февральдаги 03/338-сон қарори билан тасдиқланган “Ҳаётининг биринчи йилидаги болаларда тизимли яллиғланиш жавоби кечишининг клиник-лаборатор мезонлари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг  2025 йил 8 июлдаги 184-сон ва Тошкент шаҳар 5-сон болалар клиник шифохонасининг 2025 йил 10 июлдаги 74-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/09-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: D-димер, С-реактив оқсил, прокалцитонин ва лактат даражаларини динамик мониторинг қилиш тизимли яллиғланиш реакциясини эрта аниқлаш, касаллик оғирлигини объектив баҳолаш ва даволаш тактикасини ўз вақтида тузатиш имконини беради. Ушбу биомаркерларни қўллаш септик ҳолатларни эрта ташхислаш, такрорий касалхонага ётқизиш частотасини камайтириш ва болаларнинг тикланиш жараёнини тезлаштиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: биомаркерлар асосида касаллик оғирлигини мониторинг қилиш иқтисодий жиҳатдан харажатларни минималлаштириш таҳлили (Cost-Minimization Analysis) асосида баҳоланди. Биомаркерлар мониторингисиз стандарт ёндашувда бемор ҳолатини баҳолаш учун қўшимча лаборатор текширувлар, кенгайтирилган биокимёвий таҳлиллар ва эмпирик терапияни давом эттириш билан боғлиқ харажатлар С₀=1250000 сўмни ташкил этган. Биомаркерлар асосида мониторинг олиб борилганда даволаш тактикаси эрта коррекция қилиниб, қўшимча текширувларга бўлган эҳтиёж камайган. Бир бемор учун иқтисодий самара ΔС=С₀-С₁=1250000-450000=800000 сўмни ташкил қилган, бу ерда С₁=450000 сўм - биомаркерлар асосида мониторинг қилинган ҳолатдаги харажатлар. Тадқиқот кўламида умумий иқтисодий самара УЕ=ΔС×n=800000×110=88000000 сўмни ташкил этган. Хулоса: биомаркерлар асосида тизимли яллиғланиш реакциясини мониторинг қилиш 1 нафар бемор ҳисобига қўшимча диагностик харажатларни 800000 сўмга тежаш имконини берган. Тадқиқот кўламида (110 нафар бемор) умумий иқтисодий самара 88000000 сўмни ташкил этган бўлиб, мазкур ёндашувнинг иқтисодий жиҳатдан асосланганлигини тасдиқлайди.
учинчи илмий янгилик: пневмония билан касалланган бир ёшгача бўлган болаларда тизимли яллиғланиш реакцияси ривожланишида лаборатор биомаркерлар ва кислота-ишқор мувозанати кўрсаткичларининг гемодинамик бузилишлар ва касалликнинг оғирлик даражаси билан боғлиқлигини акс эттирувчи лаборатор-метаболик асослари аниқланган, ушбу биомаркерлар мажмуасига асосан ишлаб чиқилган, 22 та предикторни ўз ичига олган эрта прогнозлаш модели юқори (AUC=0,89) диагностик ва прогностик қийматга эга эканлиги исботланганлиги Тошкент Педиатрия тиббиёт институти кенгаши томонидан 2025 йил 25 февральдаги 03/338-сон қарори билан тасдиқланган “Ҳаётининг биринчи йилидаги болаларда тизимли яллиғланиш жавоби кечишининг клиник-лаборатор мезонлари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг  2025 йил 8 июлдаги 184-сон ва Тошкент шаҳар 5-сон болалар клиник шифохонасининг 2025 йил 10 июлдаги 74-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/09-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: 22 та предикторни ўз ичига олган диагностик матрица ва эрта прогнозлаш модели (AUC=0,89) тизимли яллиғланиш реакциясини юқори аниқлик билан эрта аниқлаш имконини беради. Ушбу моделни қўллаш касаллик оғирлигини объектив баҳолаш, беморларни хавф даражасига кўра табақалаштириш ва интенсив терапияни ўз вақтида бошлаш орқали нохуш клиник оқибатларни олдини олишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: диагностик матрица асосида эрта прогнозлашни қўллаш иқтисодий жиҳатдан шифохонада бўлиш муддатини қисқартириш таҳлили асосида баҳоланди. Шифохонада бўлиш муддати ўртача 10,8 кунга қисқарган. Бир бемор учун тўғридан-тўғри иқтисодий самара Е₁=ΔТ×Ск=10,8×380000=4104000 сўмни ташкил қилган, бу ерда ΔТ=10,8 кун- шифохонада бўлиш муддатининг қисқариши, Ск=380000 сўм-бир койко-куннинг ўртача қиймати. Тадқиқот кўламида умумий иқтисодий самара УЕ=Е₁×n=4104000×110=451440000 сўмни ташкил этган. Хулоса: диагностик матрица асосида эрта прогнозлаш 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 4104000 сўмга тежаш имконини берган. Тадқиқот кўламида (110 нафар бемор) умумий иқтисодий самара 451440000 сўмни ташкил этган бўлиб, мазкур ёндашувнинг юқори ресурстежамкорлик самарадорлигини тасдиқлайди.        
тўртинчи илмий янгилик: клиник, лаборатор ва метаболик кўрсаткичларни комплекс баҳолаш асосида ишлаб чиқилган интеграл шкала ёрдамида хавф даражасига кўра беморларни табақалаштириш ва интенсив терапияни ўз вақтида бошлашга қаратилган даволаш тактикаси пневмония билан касалланган гўдакларда полиорган етишмовчилик ривожланиши хавфини камайтириши ҳамда даволаш самарадорлигини оширишдаги юқори клиник самарадорлиги исботланганлиги Тошкент Педиатрия тиббиёт институти кенгаши томонидан 2025 йил 25 февральдаги 03/338-сон қарори билан тасдиқланган “Ҳаётининг биринчи йилидаги болаларда тизимли яллиғланиш жавоби кечишининг клиник-лаборатор мезонлари” номли услубий тавсиянома мазмунига сингдирилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: мазкур янгилик Тошкент вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг  2025 йил 8 июлдаги 184-сон ва Тошкент шаҳар 5-сон болалар клиник шифохонасининг 2025 йил 10 июлдаги 74-сон буйруқлари билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/09-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: интеграл чегаравий шкала асосида беморларни хавф даражасига кўра табақалаштириш ва интенсив терапияни ўз вақтида бошлашга қаратилган даволаш тактикасини қўллаш пневмония билан касалланган гўдакларда полиорган етишмовчилик ва летал оқибатлар ривожланиши хавфини сезиларли камайтирган. Касалликнинг оғир шаклларини эрта аниқлаш, реанимация ва интенсив терапияга бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳамда болаларнинг тезроқ тикланишини таъминлаш орқали умумий даволаш натижалари яхшиланган. Иқтисодий самарадорлиги: интеграл шкала асосида даволаш тактикасининг иқтисодий самарадорлиги учта мустақил ҳисоб-китоб механизми асосида баҳоланди: биринчидан, шифохонада бўлиш муддатининг қисқариши: интеграл шкала асосида беморларни ўз вақтида табақалаштириш натижасида шифохонада бўлиш муддати 10,8 кунга қисқарган. Бир бемор учун иқтисодий самара Е₁=ΔТ×Ск=10,8×380000=4104000 сўм. Тадқиқот кўламида УЕ₁=4 104000×110=451440000 сўм; иккинчидан, реанимация ва интенсив терапия харажатларининг камайиши, полиорган етишмовчилик ривожланган ҳолатда реанимация ва интенсив терапия билан боғлиқ ўртача харажатлар С₀=3500000 сўмни ташкил этган. Интеграл шкала қўлланилганда полиорган етишмовчилик ривожланишининг олди олинган. Бир бемор учун иқтисодий самара ΔС=С₀×р=3500000×0,35=1225000 сўм, бу ерда р=0,35-полиорган етишмовчилик ривожланишини олдини олиш коэффициенти. Тадқиқот кўламида УЕ₂=1225000×110=134750000 сўм; учинчидан қўшимча диагностик ва даволаш харажатларининг тежалиши - интеграл шкала асосида мақсадли ёндашувни қўллаш кенгайтирилган лаборатор текширувлар, эмпирик антибиотикотерапия ва қўшимча инфузион давога бўлган эҳтиёжни камайтирган. Бир бемор учун тежалган харажат С_қўш=850000 сўм. Тадқиқот кўламида УЕ₃=850000×110=93500000 сўм. Барча ҳисоблар бўйича жами умумий иқтисодий самара: УЕ_жами=УЕ₁+УЕ₂+УЕ₃=451440000+134750000+93500000=679690000 сўмни ташкил қилган. Хулоса: интеграл чегаравий шкала асосида беморларни табақалаштириш ва даволаш тактикасини оптималлаштириш 1 нафар бемор ҳисобига шифохонада бўлиш муддатини қисқартириш, реанимация харажатларини ва қўшимча диагностик харажатларни камайтириш орқали ўртача 6179000 сўм бюджет маблағларини тежаш имконини берган. Тадқиқот кўламида (110 нафар бемор) жами иқтисодий самара 679690000 сўмни ташкил этган бўлиб, мазкур ёндашувнинг нафақат клиник, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам юқори самарадорлигини тасдиқлайди.

Yangiliklarga obuna bo‘lish