Айтмуратова Урхия Каллибековнанинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ревматоид артритда 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазол ҳосилаларининг яллиғланишга қарши фаоллиги” 14.00.17 – Фармакология ва клиник фармакология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4. PhD /Tib5176.
Илмий раҳбар: Турсунходжаева Фируза Муратовна, биология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси академик С.Ю. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти. 
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.02.
Расмий оппонентлар: Хакимов Зиёвуддин Зайнутдинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Туляганов Рустам Турсунович, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертациянинг йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади: 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазол ҳосилаларининг ревматоид артрит моделларида яллиғланишга қарши таъсирини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазолларнинг янги ҳосилалари ўткир заҳарлилиги, аналгетик ва яллиғланишга қарши таъсири аниқланган ҳолда иккита истиқболли номзод моддалар ажратилган ва уларнинг «тузилиш-заҳарлилик» ва «тузилиш-фаоллик» муносабатлари асосланган;
синтезланган 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазол ҳосилаларининг аксарияти паст ўткир заҳарлилик (ЛД₅₀<5000 мг/кг) билан тавсифланиши хамда уларнинг оғиз орқали қабул қилинганда юқори хавфсизлиги аниқланган;
илк бор истиқболли номзод моддаларнинг яллиғланишга қарши фаоллиги коллаген – индуцирланган, адювант – индуцирланган ва пристан – индуцирланган ревматоид артрит моделларида амалиётда қўлланиладиган дорилар билан таққосланганда, улардан терапевтик самарадорлиги юқори ва сезиларли даражада истиқболли эканлиги аниқланган;
ревматоид артрит моделлаштирилган тажриба ҳайвонларининг биокимёвий ва гематологик кўрсаткичларига номзод моддаларнинг таъсири баҳоланган ва уларнинг динамикасига ижобий таъсир кўрсатиши исботланган;
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазол ҳосилаларининг яллиғланишга қарши фаоллигини баҳолаш бўйича олинган натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазолларнинг янги ҳосилалари ўткир заҳарлилиги, аналгетик ва яллиғланишга қарши таъсири аниқланган ҳолда иккита истиқболли номзод моддалар ажратилган ва уларнинг «тузилиш-заҳарлилик» ва «тузилиш-фаоллик» муносабатлари асосланганлиги Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлигининг 04.01.2024 йил № IAP 7858 сон “Аналгетик ва яллиғланишга қарши таъсир кўрсатадиган 1H-1,2,3-триазолнинг ҳосилалари”га ихтиро патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: илк бор 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазол ҳосилаларининг аналгетик фаолликка эга эканлиги марказий ва периферик оғриқ синдромларининг олдини олиш ва юзага келиши мумкин бўлган асоратларни камайтириш имконини берди. Иқтисодий самарадорлиги: янги аналгетик ва яллиғланишга қарши восита кам заҳарли, юқори фармакологик фаоллик намоён қилувчи ва ножўя таъсирларни юзага келтирмаслиги, самарасини тез фурсатларда юзага чиқариш имконини беради. Хулоса: Дори воситасининг нархининг пасайиши, амбулатор ва стационар даволанишда кунлик қабул миқдорининг қисқариши ҳисобига иқтисодий самарадорлик юзага келади. 1H-1,2,3-триазолнинг ҳосилалари асосида яратилган янги аналгетик ва яллиғланишга қарши дори воситалари республика фармацевтика бозорида ички истеъмол учун мустақил равишда ишлаб чиқишга татбиқ этилса, дори воситасининг терапевтик самарадорлиги ва нархи бўйича мавжуд маҳаллий ҳамда импорт қилинадиган дори воситалари билан рақобатбардош ва устун бўла олади.
иккинчи илмий янгилик: синтезланган 1,4-диалмашинган 1H-1,2,3-триазол ҳосилаларининг аксарияти паст ўткир заҳарлилик (ЛД₅₀<5000 мг/кг) билан тавсифланиши хамда уларнинг оғиз орқали қабул қилинганда юқори хавфсизлиги аниқланганлиги Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлигининг 04.01.2024 йил № IAP 7858 сон “Аналгетик ва яллиғланишга қарши таъсир кўрсатадиган 1H-1,2,3-триазолнинг ҳосилалари”га ихтиро патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: 1H-1,2,3-триазол ҳосилалари кам заҳарлилиги ва яллиғланишга қарши юқори фаоллиги, ҳозирги кунда қўлланилаётган оммабоп препаратлар билан тажрибаларда қиёсланганда ундан самарадор ва сезиларли даражада истиқболли эканлиги аниқланган. Иқтисодий самарадорлиги: ностероид яллиғланишга қарши воситаларга талаб ошиб бораётганлигини инобатга олсак, таклиф қилинаётган препарат ёрдамида беморни самарали даволаш мумкин бўлади. Хулоса: тиббиёт амалиётида кенг қўлланиладиган ностероид яллиғланишга қарши препаратлардан қолишмаслиги, яллиғланишга қарши таъсир доираси кенглигининг юқорилиги сабабли, бирикманинг тиббиёт амалиётида қўллаш чегарасини кенгайтириш ва уни клиник амалиётда янги яллиғланишга қарши дори воситаси сифатида жорий этиш имкониятини оширади.
учинчи илмий янгилик: илк бор истиқболли номзод моддаларнинг яллиғланишга қарши фаоллиги коллаген – индуцирланган, адювант – индуцирланган ва пристан – индуцирланган ревматоид артрит моделларида амалиётда қўлланиладиган дорилар билан таққосланганда, улардан терапевтик самарадорлиги юқори ва сезиларли даражада истиқболли эканлиги аниқланганлиги Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлигининг 04.01.2024 йил № IAP 7858 “Аналгетик ва яллиғланишга қарши таъсир кўрсатадиган 1H-1,2,3-триазолнинг ҳосилалари”га ихтиро патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: бўғим касалликлари  билан азият чекаётган беморлардаги яллиғланиш жараёнини бартараф этишда 1H-1,2,3-триазол ҳосилалари асосида яратилган препаратни қўллаш орқали беморларни соғлом турмуш тарзига қайтишига ёрдам бериш, шунингдек узоқ муддат қўлланилганда ошқозон-ичак тизими ва жигар ҳужайраларига салбий таъсири йўқлиги, ногиронликга олиб келувчи жиддий асоратларнинг олдини олишда ўзига хос ижобий таъсир этишига асосланган. Иқтисодий самарадорлиги: янги аналгетик ва яллиғланишга қарши восита ўз самарасини нисбатан қисқа вақтда (15-20 дақиқа, қиёсий препаратларда эса энг камида 30 дақиқада) да юзага чиқариши, узоқ таъсир давомийлигига эгалиги ва амалиётда қўлланилаётган синтетик препаратлардан анча устувор восита эканлиги аниқланган. Хулоса: Дори воситасининг нархининг пасайиши, амбулатор ва стационар даволанишда кунлик қабул миқдорининг қисқариши ҳисобига иқтисодий самарадорлик юзага келади. 1H-1,2,3-триазол ҳосилалари асосида яратилган янги аналгетик ва яллиғланишга қарши дори воситалари республика фармацевтика бозорида ички истеъмол учун мустақил равишда ишлаб чиқишга татбиқ этилса, дори воситасининг терапевтик самарадорлиги ва нархи бўйича мавжуд маҳаллий ҳамда импорт қилинадиган дори воситалари билан рақобатбардош ва устун бўла олади.
тўртинчи илмий янгилик: ревматоид артрит моделлаштирилган тажриба ҳайвонларининг биокимёвий ва гематологик кўрсаткичларига номзод моддаларнинг таъсири баҳоланган ва уларнинг динамикасига ижобий таъсир кўрсатиши исботланганлиги Ўзбекистон Республикаси интеллектуал мулк агентлигининг 04.01.2024 йил № IAP 7858 сон “Аналгетик ва яллиғланишга қарши таъсир кўрсатадиган 1H-1,2,3-триазолнинг ҳосилалари”га ихтиро патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: 1H-1,2,3-триазол ҳосилалари асосан яллиғланишни кучайтирувчи ва яллиғланишга қарши цитокинларнинг динамикасига ижобий таъсир кўрсатиш орқали яллиғланишга қарши клиник олди текширувларида юқори фаолликни намоён қилди. Иқтисодий самарадорлиги:  1H-1,2,3-триазол ҳосилалари юқори яллиғланишга қарши фаоллиги, узоқ таъсир давомийлигига ва кенг терапевтик таъсир кенглигига эга янги синтетик моддалардан суткада бир марта фойдаланиш имкони мавжуд. Хулоса: яллиғланишга қарши фаолликка эга дори воситаларида айнан уларни суткада бир неча марта қабул қилиш билан боғлиқ кўплаб ножўя таъсирлари юзага келиш эҳтимоллиги инкор қилинмайди. Узоқ таъсир давомийлигининг намоён бўлиши эса ножўя таъсирлар юзага келиш эҳтимоллигини пасайиши туфайли ўз навбатида ушбу модданинг терапевтик қийматини янада ортишига сабаб бўлиши мумкин.