Феруза Саъдуллаевна Амонованинг 
фан доктори (DSc)  диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар:
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража берадиган фан тармоғи номи): “19-юзйилликнинг иккинчи ярми ва 20-юзйиллик бошларида Туркистонда Россия империясининг иқтисодий сиёсати тарихи”. 07.00.01 – Ўзбекистон тарихи.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: B2023.3.DSc/Tar335
Илмий раҳбар: Азамат Зиё, тарих фанлари доктори, академик, 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фанлар академияси Тарих институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса, ИК рақами: Ўзбекистон Фанлар академияси Тарих институти. DSc.05/2025.27.12.Tar.05.01. 
Расмий оппонентлар: Шерзодхон Маҳмудов, тарих фанлари доктори (DSc); Наим Обломуродов, тарих фанлари доктори, профессор;  Дилшодбек Ўроқов, фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Қарши давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Тадқиқотнинг мақсади 19-юзйилликнинг иккинчи ярми ва 20-юзйиллик бошларида Туркистонда Россия империясининг иқтисодий сиёсати тарихини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
Россия империяси ва Туркистон хонликлари ўртасида тузилган иқтисодий шартномаларда Туркистон минтақасини ташқи савдо ҳуқуқларини чекланиши (рус бож тизимини ўрнатилиши, ташқи савдони чекланган маҳсулот товарга қаратилиши), иқтисодий бошқарувда мустамлака назорат органлари (Россия империясининг Бухородаги сиёсий агентлиги, Амударё бўлими, банкларни бошқарув бўлинмалари) ва ҳуқуқий ҳужжатларни (назорат ва эгалик ҳуқуқига оид йигирмадан ортиқ низом, қоидалар) бир ёқлама қайта шаклланиши, хусусий ер эгалиги тизминини ўзгариши каби жиҳатларни қамраб олиб, минтақани бошқаришда иқтисодий омилдан қурол сифатида фойдаланиш кўзлангани асосланган;
Россия империясининг Туркистонда олиб борган иқтисодий сиёсати қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини саноат молларига айлантириш, миллий ҳунармандчиликнинг айрим соҳаларини саноатлашиши, пахтани сотиш ва сотиб олиш бозорларини шаклланиши ҳамда бошқарувни марказлашиши билан бир қаторда минтақага аҳоли маънавиятига таъсир этувчи саноат турларини кириб келиши (тамаки, спиртли ичимликлар), ишчиларининг турмуш тарзига мустамлакачиликнинг таъсири (иш ҳаққи, иш вақти, ишлаш қобилияти, истеъмол даражаси, ижтимоий ҳимоя) далилланган;
Туркистонда саноатнинг ривожланиши уч босқичдан иборат бўлиб: биринчи босқич қўл меҳнатига асосланган миллий саноат тури (1865-йилгача Қўқон хонлиги, 1890-йилгача Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги), иккинчи босқич қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотларини қайта ишлашга қаратилган саноат корхоналарига замонавий технологияларнинг кириб келиш даври (1865-1917-йилларда Туркистон генерал-губернаторлигида, 1890-1917-йиллар Бухоро ва Хивада), учинчи босқич хусусий мулкларни тугатилиши ва саноатни тўла давлат қўлига ўтиши даври (1917-1920-йиллар) шаклида юз бергани далилланган;
Шариат қонунчилиги асосида бошқарилган Туркистонда мустамлака ҳукумати амалга оширган молия сиёсати: миллий валютани муомаладан чиқариш, рус рублини жорий этиш, пул айланмасини назорат қилишда банкларни шаклантириш, даромадни ҳисобга олишда қарз турларини кўпайтириш (насия, кредит, гаров) натижада миллий бойларни тугатилишига ҳамда ерли аҳолининг саксон фоизи кредитга қарамлиги ортидан ерсизлар, ёлланма ишчилар сафининг ортишига, миллий банкларга бўлган эҳтиёжнинг пайдо бўлишига олиб келган омиллар аниқланган;
Туркистонда миллий сармоядорлар ва заводчилар ишлаб чиқариш саноати (пахта тозалаш, ёғ-мой заводлари) ҳамда савдода хизмат кўрсатиш соҳаларида (карвонсарой, темир йўл, биржа, савдо уйлари) фаолият юритиш имкониятига эга бўлсаларда, уларнинг мустамлака ҳукуматнинг кредит ташкилотларидан фойдаланиши, банк қарздорлигида кўчмас мулкларидан ажралиши оқибатида қисқа фурсатда савдо муносабатларига кириш имкониятини йўқотганлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Мавзу юзасидан ишлаб чиқилган илмий хулоса ва таклифлар асосида:
Туркистон минтақаси иқтисодий тарихини тадқиқ этиш бўйича олинган илмий хулосалар ва таклифлар асосида:
Россия империяси ва Туркистон хонликлари ўртасида тузилган иқтисодий шартномаларда Туркистон минтақасини ташқи савдо ҳуқуқларини чекланиши (рус бож тизимини ўрнатилиши, ташқи савдони чекланган маҳсулот товарга қаратилиши), иқтисодий бошқарувда мустамлака назорат органлари (Россия империясининг Бухородаги сиёсий агентлиги, Амударё бўлими, банкларни бошқарув бўлинмалари) ва ҳуқуқий ҳужжатларни (назорат ва эгалик ҳуқуқига оид йигирмадан ортиқ низом, қоидалар) бир ёқлама қайта шаклланиши, хусусий ер эгалиги тизминини ўзгариши каби жиҳатларни қамраб олиб, минтақани бошқаришда иқтисодий омилдан қурол сифатида фойдаланишини очиб берувчи манбаларидан 2022-2024-йилларда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Тарих институтида бажарилган ФЗ 202007287 “Ўзбек халқи ва давлатчилик тарихи манбалари (энг қадимги даврдан 1991-йилгача) электрон “Ақлли кутубхона” платформасини яратиш” мавзусидаги илмий лойиҳада фойдаланилган. Ушбу манбалар Туркистоннинг иқтисодий тарихини очишга хизмат қилади
Россия империясининг Туркистонда олиб борган иқтисодий сиёсати қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини саноат молларига айлантириш, миллий ҳунармандчиликнинг айрим соҳаларини саноатлашиши, пахтани сотиш ва сотиб олиш бозорларини шаклланиши ҳамда бошқарувни марказлашиши билан бир қаторда минтақага аҳоли маънавиятига таъсир этувчи саноат турларини кириб келиши (тамаки, спиртли ичимликлар), ишчиларининг турмуш тарзига мустамлакачиликнинг таъсири (иш ҳаққи, иш вақти, ишлаш қобилияти, истеъмол даражаси, ижтимоий ҳимоя)га оид хулосалардан 2021-2023-йилларда бажарилган АЛ 03-05 “ЖАДИД.УЗ электрон платформасини яратиш” мавзусидаги илмий лойиҳанинг “Манбалар”, “Изланишлар”, “Воқеалар” бўлимларини тўлдиришда ушбу диссертация илмий натижаларидан кенг фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025-йил 15-декабр 3/1255-3187-сонли маълумотномаси). Илмий тадқиқот натижаларининг лойиҳаларга татбиқ этилиши Ўзбекистон тарихини ушбу газеталар орқали таҳлил қилиш, мустамлакачи империя ҳукумати мафкураси ҳақида чуқурроқ тасаввур шакллантиришга хизмат қилади.
Туркистонда саноатнинг ривожланиши уч босқичдан иборат бўлиб: биринчи босқич қўл меҳнатига асосланган миллий саноат тури (1865-йилгача Қўқон хонлиги, 1890-йилгача Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги), иккинчи босқич қишлоқ хўжалиги ва чорвачилик маҳсулотларини қайта ишлашга қаратилган саноат корхоналарига замонавий технологияларнинг кириб келиш даври (1865-1917-йилларда Туркистон генерал-губернаторлигида, 1890-1917-йиллар Бухоро ва Хивада), учинчи босқич хусусий мулкларни тугатилиши ва саноатни тўла давлат қўлига ўтиши даври (1917-1920-йиллар) шаклида юз берганига оид маълумотлардан 2021-2023-йилларда бажарилган АЛ 03-05 “ЖАДИД.УЗ электрон платформасини яратиш” мавзусидаги илмий лойиҳанинг “Манбалар”, “Изланишлар”, “Воқеалар” бўлимларини тўлдиришда ушбу диссертация илмий натижаларидан кенг фойдаланилган. (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025-йил 15-декабр 3/1255-3187-сонли маълумотномаси). Натижада бирламчи саноат турларини кўпайиши ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига бўлган талабнинг ортиши империя хазинасини тўлдирадиган яна бир молиявий манба бўлиб хизмат қилганлигини асослашга имкон берган.
Туркистонда миллий сармоядорлар ва заводчилар ишлаб чиқариш саноати (пахта тозалаш, ёғ-мой заводлари) ҳамда савдода хизмат кўрсатиш соҳаларида (карвонсарой, темир йўл, биржа, савдо уйлари) фаолият юритиш имкониятига эга бўлсаларда, уларнинг мустамлака ҳукуматнинг кредит ташкилотларидан фойдаланиши, банк қарздорлигида кўчмас мулкларидан ажралиши оқибатида қисқа фурсатда савдо муносабатларига кириш имкониятини йўқотганлигини очиб берувчи манбалардан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Қатағон қурбонлари хотираси давлат музейининг 2025-йил 6-октябрдаги 259-сон маълумотномаси). Натижаларнинг қўлланилиши Туркистон минтақасида мустамлакачилик сиёсатини маърифатпарварларнинг ғоялари илмий асосда ёритиш имконини берган;
Шариат қонунчилиги асосида бошқарилган Туркистонда мустамлака ҳукумати амалга оширган молия сиёсати: миллий валютани муомаладан чиқариш, рус рублини жорий этиш, пул айланмасини назорат қилишда банкларни шаклантириш, даромадни ҳисобга олишда қарз турларини кўпайтириш (насия, кредит, гаров) натижада миллий бойларни тугатилишига ҳамда ерли аҳолининг саксон фоизи кредитга қарамлиги ортидан ерсизлар, ёлланма ишчилар сафининг ортишига, миллий банкларга бўлган эҳтиёжнинг пайдо бўлишига олиб келган омилларни аниқлашда тўпланган ҳужжатлар асосида “Ўзбекистон тарихи” телеканалида “Тарихий савол”, “Тарих тилга кирганда”, “Тарих билан танишув” кўрсатувларинг ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган. (Ўзбекистон миллий телерадиокомпанияси “Маърифат” ижодий бирлашмаси” давлат муассасасининг 2025-йил 9-сентябрдаги 01-33/673-сонли маълумотномаси). Ушбу масалада Туркистон минтақасида Россия империясининг иқтисодий сиёсати тарихи очишга хизмат қилади.