Айтбаева Айгул Бахтыяровнанинг 
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар: 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Цитизиннинг N-бензилли ҳосилаларининг тутқаноққа қарши фаоллиги” 14.00.17 – Фармакология ва клиник фармакология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/Tib175.
Илмий раҳбар: Азаматов Азизбек Азаматович, биология фанлари номзоди, катта илмий ходим. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси академик С.Ю. Юнусов номидаги Ўсимлик моддалари кимёси институти. 
Илмий кенгаш фаолият кўрсатаётган муассаса номи, Илмий кенгаш рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.02.
Расмий оппонентлар: Пулатова Наргиза Ихсановна, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Эргашева Мукаррам Журабаевна, биология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертациянинг йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Цитизин, N-метилцитизин гидрохлорид, N-метилцитизин гидробромид алкалоидлари ва цитизиннинг гидроксиэтил ва N-бензил ҳосилаларининг ўткир заҳарлигини аниқлаш, антиконвульсант таъсирини скрининг қилиш, номзод бирикмани танлаш ва унинг антиконвульсант ва бошқа фармакологик хусусиятларини баҳолашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
илк бор цитизин, N-метилцитизин гидрохлорид, N-метилцитизин гидробромид алкалоидлари ва цитизиннинг гидроксиэтил ва N-бензил ҳосилаларининг тузилиш-фаоллик муносабатлари таҳлили олиниб, перорал юбориб ўткир заҳарлилиги аниқланган; 
илк бор цитизин, N-метилцитизин гидрохлорид, N-метилцитизин гидробромид алкалоидлари ва цитизиннинг гидроксиэтил ва N-бензил ҳосилаларининг антиконвульсант фаоллиги коразол тутқаноқ модели скринингида юқори фаолликни намоён этган номзод бирикма N-метилцитизин гидробромиди танлаб олининиб, турли хил тутқаноқ моделларида номзод модданинг тутқаноққа қарши таъсири асосланган; 
номзод бирикманинг антигипоксик, антиоксидант фаоллиги баҳоланган ва гипоксияга қарши таъсири ҳамда антиоксидант ҳимоясини кучайтириш қобилияти асосланган; 
номзод бирикманинг марказий фаоллиги нейрофармакологик (очиқ майдон) усулда ёрдамида баҳоланган ва шу усулни патофизиологик ўзгаришлар асосида седатив таъсири аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Цитизиннинг N-бензилли ҳосилаларининг тутқаноққа қарши фаоллигини баҳолаш буйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор цитизин, N-метилцитизин гидрохлорид, N-метилцитизин гидробромид алкалоидлари ва цитизиннинг гидроксиэтил ва N-бензил ҳосилаларининг тузилиш-фаоллик муносабатлари таҳлили олиниб, перорал юбориб ўткир заҳарлилиги аниқланганлиги Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг 17.02.2023 йил IAP 7592 сонли “Тутқаноққа қарши бўлган N-метилцитизин бромгидрати” ихтироли патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: Цитизин, N-метилцитизин гидрохлорид, N-метилцитизин гидробромид алкалоидлари ва цитизиннинг гидроксиэтил ва N-бензил ҳосилаларининг тузилмавий модификацияси натижасида заҳарликнинг камайиши дори воситаларининг терапевтик самарадорлигини ошириш, ножўя таъсирларни камайтириш ҳамда уларни узоқ муддат қўллаш имконини кенгайтиради. Иқтисодий самарадорлиги: олинган ихтиронинг тижоратлаштирилиши янги дори воситаларини ишлаб чиқариш ва экспорт қилиш имконини кенгайтиради ҳамда фармацевтика бозорида рақобатбардош маҳсулотлар яратишга замин яратади. Хулоса. Тадқиқотлар натижасида илк бор цитизин ва унинг айрим ҳосилаларининг перорал юборилгандаги ўткир заҳарлилиги (ЛД₅₀) аниқланиб, тузилма–заҳарлик ўртасидаги муҳим қонуниятлар белгиланди. Хусусан, молекуладаги азот атомидаги водородни метил ва айниқса бензил радикаллари билан алмаштириш заҳарликни сезиларли камайтириши исботланди, бу эса кам заҳарли ва истиқболли бирикмаларни яратиш учун илмий асос бўлиб хизмат қилади.
иккинчи илмий янгилик: илк бор цитизин, N-метилцитизин гидрохлорид, N-метилцитизин гидробромид алкалоидлари ва цитизиннинг гидроксиэтил ва N-бензил ҳосилаларининг антиконвульсант фаоллиги коразол тутқаноқ модели скринингида юқори фаолликни намоён этган номзод бирикма N-метилцитизин гидробромиди танлаб олининиб, турли хил тутқаноқ моделларида номзод модданинг тутқаноққа қарши таъсири асосланганлиги Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг 17.02.2023 йил IAP 7592 сонли “Тутқаноққа қарши бўлган N-метилцитизин бромгидрати” ихтироли патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: N-метилцитизин гидробромид бирикмасининг клиник амалиётда қўлланилаётган антиконвульсант препаратлар билан қиёсий ўрганилиши унинг юқори самарадорлик ва кенг таъсир доирасига эга истиқболли дори воситаси эканлигини кўрсатиб, эпилепсия ва бошқа тутқаноқ синдромларини даволаш самарадорлигини ошириш, беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилаш ҳамда ножўя таъсирлар хавфини камайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги. Таклиф этилаётган маҳаллий ўсимлик хомашёсидан олинган N-метилцитизин гидробромид бирикмасининг иқтисодий жиҳатдан анча арзон ва рақобатбардош эканлигини кўрсатиб, мазкур бирикма импорт ўрнини босувчи, кенг таъсир доирасига эга ва иқтисодий самарадорлиги юқори бўлган истиқболли дори воситаси сифатида баҳоланади. Хулоса. тадқиқотлар натижасида эпилепсия ва бошқа тутқаноқ синдромларини даволашда истиқболли дори воситаси эканлигини ҳамда бирикманинг паст таннархи ва маҳаллий хомашё асосида олиниши уни иқтисодий жиҳатдан арзон, импорт ўрнини босувчи ва фармацевтика бозорида рақобатбардош препарат сифатида баҳолаш имконини беради.
учинчи илмий янгилик: номзод бирикманинг антигипоксик, антиоксидант фаоллиги баҳоланган ва гипоксияга қарши таъсири ҳамда антиоксидант ҳимоясини кучайтириш қобилияти асосланганлиги Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг 17.02.2023 йил IAP 7592 сонли “Тутқаноққа қарши бўлган N-метилцитизин бромгидрати” ихтироли патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: олинган тажриба натижалар цитизин ҳосилаларининг юқори антигипоксант фаоллигини тасдиқлаб, турли гипоксик ҳолатларда самарали қўлланиш имконини беради. Иқтисодий самарадорлик: мазкур ишланма маҳаллий хомашё асосида юқори самарали антигипоксант дори воситаларини яратиш имконини бериб, импорт ўрнини босиш ва даволаш харажатларини камайтиришга хизмат қилади. Хулоса. Олинган натижалар N-метилцитизин гидробромид бирикмасининг юқори антиоксидант фаолликка эга эканлигини ҳамда унинг оксидатив стресс билан боғлиқ патологик жараёнларда истиқболли фармакологик восита эканлигини илмий жиҳатдан асослайди. Мазкур бирикманинг самарадорлиги, маҳаллий хомашё асосида олиниши ва патент билан ҳимояланганлиги унинг амалиётга жорий этилиши, импорт ўрнини босувчи ва рақобатбардош дори воситаси сифатида қўлланиш имкониятларини белгилайди.
тўртинчи илмий янгилик: номзод бирикманинг марказий фаоллиги нейрофармакологик (очиқ майдон) усулда ёрдамида баҳоланган ва шу усулни патофизиологик ўзгаришлар асосида седатив таъсири аниқланганлиги Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг 17.02.2023 йил IAP 7592 сонли “Тутқаноққа қарши бўлган N-метилцитизин бромгидрати” ихтироли патенти билан амалиётга жорий этилган. Ижтимоий самарадорлиги: марказий нерв тизимини тинчлантирувчи, ҳаяжонланишни камайтирувчи, хавотир ва асабийлашишни бостириши ва психоэмоционал тарангликни пасайтириши, айниқса тутқаноқ касаллиги ҳуружларини юзага келтириб чиқарадиган когнитив бузилишларни олдини олишда комплекс даволаш чора тадбирларига қаратилган. Иқтисодий самарадорлиги: Жорий этилиши кутилаётган янги седатив таъсирга эга восита кам заҳарли, юқори фармакологик фаоллик намоён қилувчи ва ножўя таъсирларни юзага келтирмаслиги ва референс препаратларга нисбатан самарали ва ишончлилиги юқорили воситанинг комплекс даволаш имконини беради. Хулоса: Дори воситасининг нархининг пасайиши, амбулатор ва стационар даволанишда кунлик қабул миқдорининг қисқариши ҳисобига иқтисодий самарадорлик юзага келади. N-метилцитизин гидробромид каби янги полифункционал дори воситаларини фармацевтика бозорида ички истеъмол учун мустақил равишда ишлаб чиқишга татбиқ этилса, дори воситасининг терапевтик самарадорлиги ва нархи бўйича мавжуд маҳаллий ҳамда импорт қилинадиган дори воситалари билан рақобатбардош ва устун бўла олади.