Маматқулова Шохсанам Исроил қизининг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек ва инглиз тилидаги “фидойилик” семали лексемаларининг структураси, тизими ва лексикографик талқини” 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №В2022.1.PhD/Fil2265
Илмий раҳбар: Тожиева Гулбаҳор Номозовна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК рақами: DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Йўлдошева Нилуфар Эргашевна; филология фанлари доктори, доцент Ахмедова Меҳринигор Баҳодировна.
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек ва инглиз тилларидаги фидойилик ифодаловчи бирликларнинг структураси, тизими ва лексикографик талқинини консептуал тадқиқ этишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
қиёсий-семантик таҳлил, структур-генетик ёндашув ҳамда консептуал майдон назарияси принциплари асосида олиб борилган тадқиқот натижасида, ўзбек ва инглиз тилларидаги “фидойилик/девотион” умумий семали атов бирликлари илк бор комплекс лингвокогнитив ёндашув доирасида тизимли равишда ўрганилиб, мазкур консептнинг ҳар икки тилга хос консептуал майдон структураси, унинг семантик компонентлари ва миллий-маданий детерминацияси илмий жиҳатдан асослаб берилди, бунда бирликларнинг генезиси, семантик эволюцияси ва уларнинг тил тизимидаги функсионал хусусиятлари интегратив методлар орқали классификацияланган;
лексик-семантик майдонни моделлаштириш, ядро–марказ–периферия модели ҳамда семантик градация принциплари асосида амалга оширилган тадқиқотда, инглиз тилидаги “девотион” умумий семали атов бирликларининг ички структураси аниқланиб, ядро қисмида бевосита фидойилик семасини ифодаловчи бирликлар (девотион, лоялтй, фиделитй, адоратион, wоршип, пиетй, аллегианcе, фаитҳфулнесс, аттачмент, фонднесс), марказий зонада кенгайган гуманистик ва ахлоқий семантикани акс эттирувчи бирликлар (бенефиcенcе, чаритабле ва ҳосила шакллар), периферик қатламда эса контекстуал ва имплицит фидойилик маъносини ифодаловчи бирликлар (лове, аффеcтион, зеал, фаитҳ) мавжудлиги далилланиб, уларнинг ўзаро семантик алоқадорлиги ва функсионал дифференциасияси тизимли равишда асосланган;
лексикографик таҳлил, қиёсий-луғавий метод ҳамда дескриптив-семантик ёндашув асосида олиб борилган илмий изланишлар натижасида, “фидойилик” ва “девотион” категориясига мансуб бирликларнинг изоҳланишида синонимик қаторлар ва бирикмалар орқали умумийлик мавжуд бўлишига қарамай, иллюстратив мисоллар, контекстуал қўлланиш ва семантик тафовутларнинг ифодаланишида фарқлар мавжудлиги инглиз ва ўзбек тилларидаги умумий изоҳли луғатлар (оед, cобуилд, ўтил) материаллари асосида аниқланиб, мазкур тафовутларнинг лингвокултурологик ва прагматик омиллар билан шартланганлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган;
таржима назарияси, эквивалентлик принципи, контрастив лингвистика ҳамда лексикографик моделлаштириш методлари асосида ўтказилган тадқиқотда, инглиз тилидаги “девотион” умумий семали бирликларнинг ўзбек тилидаги “фидойилик” консепти билан ўзаро мос келмаслик ҳолатлари аниқланиб, икки тилли таржима ва луғавий талқин жараёнида литерал эквивалент (жасорат → cоураге), кенгайтирилган эквивалент (фидойилик → дееп девотион / профоунд дедиcатион), изоҳли таржима (эхплиcитатион) (жонбозлик → wҳолеҳеартед анд ҳероиc эффорт), контекстуал мослаштириш (элпарварлик → девотион то сервинг тҳе пеопле) ҳамда семантик компенсация (маъно йўқотилишини бошқа контекстда кучайтириш орқали қоплаш) каби стратегияларнинг қўлланиши илмий асосда самарали методлар сифатида тавсия этилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. “Ўзбек ва инглиз тилларидаги ахлоқий қадриятларни ифодаловчи бирликларнинг лингвокултурологик хусусиятларини “фидойилик” консептлари мисолида” мавзусидаги тадқиқотлар асосида:
қиёсий-семантик таҳлил, структур-генетик ёндашув ҳамда консептуал майдон назарияси принциплари асосида “консепт” тушунчасини ўрганишда лингвомаданиятшуносликнинг замонавий тилшунослик фанидаги ўрни илмий-назарий жиҳатдан асосланган инглиз ва ўзбек тилларидаги “фидойилик” семантик майдонининг ядро ҳамда перифериялари аниқланган; ўзбек ва инглиз тилларидаги фидойиликни қадриятларни ифодаловчи бирликларнинг лингвокултурологик хусусиятлари бадиий матнларда, шунингдек, мақол ва маталлардаги структурал моделлари ўхшаш ва ноўхшаш фарқлари асосида очиб берилганлигига доир маълумотлардан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022-2024-йилларда бажарилган ИЛ-402104209. “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги иновацион лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 22-ноябрдаги №04/1-5611 рақамли маълумотномаси). Натижада лойиҳа доирасида тайёрланган мақолалар ва тезисларнинг илмий савиясини ошган;
функсионал хусусиятлари интегратив методлар орқали классификацияланган, лексик-семантик майдонни моделлаштириш, ядро–марказ–периферия модели ҳамда семантик градация принциплари асосида чоғиштиралаётган тиллардаги фидойилик қадриятларни ифодаловчи бирликларнинг лингвокултурологик хусусиятларини қиёсий когнитив-дискурсив аспектда таҳлил қилинди ва ўзига хос хусусиятлари чоғиштирма таҳлил орқали аниқланганлигига оид маълумотлардан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2023-2024- йилларда бажарилган АЛ-662205561 рақамли “Алишер Навоий муаллифлик корпусини яратиш (“Хазойин ул-маоний” куллиётидаги ғазаллар мисолида)” мавзусидаги амалий лойиҳасида фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 22-ноябрдаги №04/1-5612 рақамли маълумотномаси). Натижада лойиҳа илмий-назарий маълумотлар билан бойиган;
лексикографик таҳлил, қиёсий-луғавий метод ҳамда дескриптив-семантик ёндашув асосида лексик-семантик, консептуал маъно ва тушунча ўртасидаги “фидойилик” консептининг лингвомаданий моҳияти очиб берилганлигига оид маълумотлардан Қашқадарё вилоят телерадиокомпанияси “Олтин воҳа” радиосининг “Шу куннинг мавзуси” радиоешиттириши ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Қашқадарё вилоят телерадиокомпаниясининг 2023-йил 29-декабрдаги №17-05/285-рақамли маълумотномаси). Бунинг натижасида эса ушбу радиоешиттириш учун тайёрланган материалларнинг мазмуни мукамаллаштирилиб, илмий далилларга бой бўлишига, кўрсатувнинг илмий-оммабоплигини та'минлашга эришилган.
таржима назарияси, эквивалентлик принципи, контрастив лингвистика ҳамда лексикографик моделлаштириш методлари асосида ўтказилган тадқиқотда, инглиз тилидаги “девотион” умумий семали бирликларнинг ўзбек тилидаги “фидойилик” консепти билан ўзаро мос келмаслик ҳолатлари аниқланиб, икки тилли таржима ва луғавий талқин жараёнида литерал эквивалент (жасорат → cоураге), кенгайтирилган эквивалент (фидойилик → дееп девотион / профоунд дедиcатион), изоҳли таржима (эхплиcитатион) (жонбозлик → wҳолеҳеартед анд ҳероиc эффорт), контекстуал мослаштириш (элпарварлик → девотион то сервинг тҳе пеопле) ҳамда семантик компенсация (маъно йўқотилишини бошқа контекстда кучайтириш орқали қоплаш) каби стратегияларнинг қўлланиши илмий асосда самарали методлар сифатида тавсия этилганлиги тўгрисидаги маълумотлардан Қашқадарё вилоят телерадиокомпанияси “Олтин воҳа” радиосининг “Шу куннинг мавзуси” радиоешиттириши ссенарийсини тайёрлашда фойдаланилган (Қашқадарё вилоят телерадиокомпаниясининг 2023-йил 29-декабрдаги №17-05/285-рақамли маълумотномаси). Бунинг натижасида ёшлар онгида турли тиллардаги бир хил атамаларнинг маъноси ҳақида тушунчалар ҳосил қилишга кўмак берди.
