Хайдарова Хуршида Файзулла қизининг филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар. 
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Ўзбек тилининг изоҳли луғатларида тақлидлар талқини ва уни такомиллаштириш” 10.00.01 - Ўзбек тили. 
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.2.PhD/Fil3310  
Илмий раҳбар: Менглиев Бахтиёр Ражабович, филология фанлари доктори, профессор. 
Диссертация бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети. 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи: Қарши давлат университети.
ИК рақами: Қарши давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05 
Расмий оппонентлар: филология фанлари доктори, профессор Н.Юлдошева; филология фанлари номзоди, доцент А.Ғаффоров. 
Етакчи ташкилот: Термиз давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади ўзбек тилининг изоҳли луғатларида мавжуд тақлидларнинг талқини ва уни такомиллаштиришдан иборат. 
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ўзбек тилида тақлид сўз туркумининг ўрни, аҳамиятлилиги, изоҳли луғатларда мавжудлиги, янгилик сифатида киритилган ўринлар (ўсиш ёки камайиш тартибида) қиёсий таҳлил қилинган, статистик исботланган;
тақлидларнинг изоҳи, иллюстратив мисоллари билан боғлиқ номувофиқликлар, шунингдек, семантик, морфологик ва функсионал хусусияти билан боғлиқ мунозарали ўринлар, изоҳсиз ёки иллюстратив мисолсиз берилган ҳолатлар аниқланиб, лингвистик ва лексикографик муаммолар далилланган;
Изоҳли луғатлардаги тақлидларнинг туркум сифатида белгиланиши билан боғлиқ мунозарали ўринлар, уларнинг семантизацияси очиб берилган;
ўзбек тили изоҳли луғатининг янги таҳририга киритиш учун тақлидлар рўйхати (175 сўздан иборат) шакллантирилган (умумий ўрта таълим мактаб дарсликларига киритилган муаллифлар асарлари асосида), шунингдек, иллюстратив мисол сифатида фойдаланиш учун “Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати”, “Ўзбек тили фразеологик луғати”, “Ўзбек тили ибораларининг ўқув изоҳли луғати”, “Ўзбек халқ мақоллари”га киритилган мақоллар ва иборалар рўйхати тавсия қилинган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.  
Ўзбек тили изоҳли луғатларидаги тақлидларнинг таҳлили, тавсифи ва тадқиқи юзасидан олинган илмий хулоса ҳамда натижалар асосида:
Ўзбек тилининг изоҳли луғатларида мавжуд тақлидларнинг лексик-семантик муносабатлари, шеваларда фарқланиши, услубий мазмун ифодалаши юзасидан амалга оширилган таҳлиллар ҳамда тақлидларнинг фразеологик бирликлар таркибида келиши билан боғлиқ назарий маълумотлардан АМ-Ф3-201908172 рақамли “Ўзбек тилининг таълимий корпусини яратиш” амалий грант лойиҳасида (2020-2022) фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги ТошДЎТАУнинг 2024-йил 11-июндаги №04/1-1538-сонли маълумотномаси). Натижада лексемаларни турли шеваларда синонимлари билан кўрсата олиш, моносемантик ва полисемантик маъноларини тавсифлаш, нафақат лексик, балки фразеологик бирлик сифатида вариантларини беришга оид фикрлар билан бойитилган.
Тақлидларнинг семантик муносабатлари, маънодошлигига кўра таснифи, лексикографик талқини бўйича билдирилган хулосалардан, шунингдек, тақлидларнинг изоҳи, иллюстратив мисолларда берилиши юзасидан билдирилган тавсия ва хулосалардан Ф3-201912258 рақамли “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” номли амалий грант лойиҳасида (2021-2023) фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги ТошДЎТАУнинг 2024-йил 11-июндаги №04/1-1537-сонли маълумотномаси). Натижада сўзларнинг семантик, этимологик таҳлилларига доир материаллар, ўзбек луғатчилигида бадиий адабиётга асосланган кўп тилли электрон луғатни яратишга оид янги илмий манба, назарий маълумотлар билан бойитилишига асос бўлган.
Ўзбек тилининг изоҳли луғатларида мавжуд тақлидлар иштирокидаги, халқ тилида кўп учрайдиган мақоллар, маталлар, топишмоқлар, иборалар юзасидан билдирилган тавсия ва хулосалардан, шунингдек, ўзбек халқи менталитетига боғлаб талқин қилинадиган, ижобий ёки салбий сўз сифатида қараладиган тақлидлар, уларнинг ижтимоий ҳаёт билан, давр билан қанчалик боғлиқлиги, янгилаш, такомиллаштириш, юзасидан билдирилган назарий маълумотлардан “Ўзбекистон” телерадиоканали” ДМнинг “Адабий жараён”, “Таълим ва тараққиёт”, “Ўзбекистон ёшлари” номли дастурлар ссенарийсини тузишда (2023-2024) фойдаланилди (Ўзбекистон Миллий Телерадиокомпанияси “Ўзбекистон телерадиоканали” давлат муассасасининг 2024-йил 14-июндаги 04-36-747 сонли маълумотномаси). Бунинг натижасида мазкур кўрсатувлар учун тайёрланган материалларнинг мазмуни мукаммаллашган, маърифий, илмий ва амалий жиҳатдан бойиши таъминланган.