Зокиров Руслан Самадовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “35ХМЛ маркали пўлатни электр-ёй печида суюқлантиришда қотишманинг ейилишбардошлигини оширишнинг илмий асосларини яратиш”, 05.02.01 – “Машинасозликда материалшунослик. Қуймачилик. Металларга термик ва босим остида ишлов бериш. Қора, рангли ва ноёб металлар металлургияси. Камёб, нодир ва радиоактив элементлар технологияси (Қуймачилик ва металларга ишлов бериш йўналиши бўйича)” ихтисослиги.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат техника университети
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат техника университети хузуридаги DSc.03/30.12.2019.Т.03.04. рақамли Илмий Кенгаш.
Илмий маслаҳатчи: Тураходжаев Нодир Джаҳонгирович, техника фанлари доктори, профессор.
Расмий оппонентлар: Техника фанлари доктори, профессор Зиямухамедова У.А., техника фанлар доктори, профессор Худояров С.Р. ва техника фанлари доктори, доцент Пармонов С.Т.
Етакчи ташкилот: Андижон давлат техника институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Республикамиз ишлаб чиқариш корхоналарида кўп фойдаланиладиган 35ХМЛ маркали пўлатни, электр-ёй печида суюқлантириш жараёни параметрларини оптималлаштириш ва унинг кимёвий таркибини модификациялаш орқали қотишманинг ейилишбардошлигини оширишнинг илмий асосларини яратишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
35ХМЛ маркали пўлатни электр-ёй печида суюқлантириш жараёнида бор элементини суюқ металл таркибига киритишнинг назарий асослари ишлаб чиқилиб, металл таркибида бор атомларининг диффузия ва фазавий тақсимланиш механизмлари илмий жиҳатдан асослаб берилган;
бор элементининг оптимал миқдорини аниқлаш орқали 35ХМЛ пўлат таркибини модификациялашнинг илмий асосланган модели ишлаб чиқилди ҳамда борнинг микротузилма шаклланишига ва ейилишбардошликка таъсир этиш қонуниятлари очиб берилган;
электр-ёй печида суюқлантириш жараёнида қотишма таркибидаги зарарли элементларни камайтиришнинг термодинамик ва кинетик қонуниятлари аниқланиб, уларнинг металл сифатига таъсир этиш механизмлари аниқлаштирилган;
термодинамик мувозанат ҳолатлари асосида 35ХМЛ пўлатни суюқлантириш технологиясининг назарий модели таклиф этилиб, бу модел асосида суюқланиш жараёнининг оптимал параметрларини аниқлаш имконияти яратилган;
қуйма жараёнида суюқ металлнинг иссиқлик алмашинуви ва совиш тезлигига қум-гилли қолипнинг иссиқлик ўтказувчанлиги ва механик мустаҳкамлигининг таъсири илмий асослаб берилиб, қуйма шакли ва мураккаблик даражасига қараб қолип материалини танлаш назарий мезонлари ишлаб чиқилган;
қуйма усулида олинган деталнинг сиртини юқори частотали ток билан иссиқлик оқимини назорат қилиш, қиздириш ва совитиш жараёнларининг термокинетик параметрларини оптималлаштириш орқали оптимал қалинликда ишлов бериш технологияси ишлаб чиқилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
35ХМЛ маркали пўлатни электр ёй печида суюқлантиришда қотишманинг ейилишбардошлигини оширишнинг илмий асосларини яратиш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
35ХМЛ маркали пўлатни электр-ёй печида суюқлантириш жараёнида бор элеменини суюқ металл таркибига киритиш технологияси “НКМК” АЖ қошидаги “НМЗ” ИЧБ корхонасига жорий этилган (“НКМК АЖ” корхонасининг 2025 йил 8 октябрдаги 02-07/02/10453–сон маʻлумотномаси). Натижада борнинг куйиш миқдори 17-19% га камайган;
35ХМЛ маркали пўлатни бор элементининг оптимал миқдордаги модификатор билан модификасияланган таркиби “НКМК” АЖ қошидаги “НМЗ” ИЧБ корхонасига жорий этилган (“НКМК АЖ” корхонасининг 2025 йил 8 октябрдаги 02-07/02/10453–сон маʻлумотномаси). Натижада қотишманинг майдаланган донадорлиги 10-15% га ошган;
қуйма усулида олинган деталнинг сиртини юқори частотали ток билан оптимал қалинликда ишлов бериш технологияси “НКМК” АЖ қошидаги “НМЗ” ИЧБ корхонасига жорий этилган (“НКМК АЖ” корхонасининг 2025 йил 8 октябрдаги 02-07/02/10453–сон маʻлумотномаси). Натижада детал юзасининг ейилишбардошлиги 20-25% га ошган;
35ХМЛ маркали пўлатни электр-ёй печида суюқлантириш жараёнида термодинамик қонуниятга асосланиб суюқлантириш технологияси ишлаб чиқилган ва бу технология “НКМК” АЖ қошидаги “НМЗ” ИЧБ корхонасига жорий этилган (“НКМК АЖ” корхонасининг 2025 йил 8 октябрдаги 02-07/02/10453–сон маʻлумотномаси). Натижада суюқ металл таркибидаги элементларни ҳажм бўйлаб тарқалиши 12-15 % га яхшиланган;
қуйманинг шакли ва мураккаблик даражасига богʻлиқ ҳолда суюқ металлни қуйиб олиш технологияси “НКМК” АЖ қошидаги “НМЗ” ИЧБ корхонасига жорий этилган (“НКМК АЖ” корхонасининг 2025 йил 8 октябрдаги 02-07/02/10453–сон маʻлумотномаси). Натижада қуйма юзасининг қаттиқлиги 18-20% га ошган.