Каландаров Дилмурод Мадаминовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Гипертензив ҳолатлар профилактикасининг ҳудудий илмий асослари (ўттиз бир йиллик скрининг натижалари бўйича)” 14.00.43- Профилактик тиббиёт (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2022.4.DSc/Tib783.
 Илмий маслаҳатчи: Салахидинов Адилжон, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарган муассаса номи: Андижон давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.02.
Расмий оппонентлар: Фозилов Абдукаххор Вохидович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Узбекова Нелли Рафиковна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Мирсайдуллаев Мирмахмуд Миршохидович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: илмий хусусиятларни хисобга олиб Ўзбекистон шароитида 31-йиллик скрининг бўйича гипертензив ҳолатларни инновацион профилактикасининг ҳудудий илмий асосларини ишлаб чиқиш ва даволаш назорат қилиш тадбирлари такомиллаштирилган янги технологияларни амалиётга тадбиқ қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
артериал гипертониянинг ҳақиқий эпидемиологик хусусиятлари замонавий ўзбек популяциясида проспектив скрининг асосида баҳоланган ва «этнотроп профилактикаси»нинг илмий асослари аниқланган;
илк бор Ўзбек популяциясида артериал гипертония олди ҳолатининг эпидемиологик хусусиятлари аниқланган, миллий ва минтақавий илмий асослар исботланган ҳамда уларга таянган ҳолда бирламчи ва иккиламчи профилактиканинг инновацион тизими ишлаб чиқилган;
Фарғона водийси мисолида ўзбек популяциясида гипертензив ҳолатларни даволаш частотаси, самарадорлиги ва артериал босим назоратининг узоқ муддатли динамикаси аниқланган ҳамда илмий ва ҳудудий хусусиятлар асосида даволашнинг истиқболли модели ва технологияси ишлаб чиқилган;
илк бор 30 йилдан ортиқ эпидемиологик мониторинг асосида Ўзбекистон шароитида гипертоник криз популяция даражасида ўрганилган, фармакоэпидемиологик ва фармакоиқтисодий таҳлил қилинган ҳамда миллий ва минтақавий хусусиятлар инобатга олинган ҳолда унинг илмий асослари биринчилардан бўлиб исботланган;
илк бор ўзбек популяцияси учун узоқ йиллик мониторинг асосида артериал гипертензияни барвақт аниқлаш, профилактика қилиш, диспансер назорати ва антигипертензив терапияни такомиллаштирувчи янги самарали тизим ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Гипертензив ҳолатлар профилактикасининг ҳудудий илмий асослари (ўттиз бир йиллик скрининг натижалари бўйича) бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 03.02.2026 й. 02/35-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: артериал гипертониянинг ҳақиқий эпидемиологик хусусиятлари замонавий ўзбек популяциясида проспектив скрининг асосида баҳоланган ва «этнотроп профилактикаси»нинг илмий асослари аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Наманган вилояти кўп тармоқли маркази (01.11.2025 й. 7-T-сон буйруғи), Фарғона вилояти кўп тармоқли маркази (22.11.2025 й. 10-T-сон буйруғи) ва Андижон вилояти кўп тармоқли маркази (12.12.2025 й. 9-T-сон буйруғи) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиг: ушбу илмий янгилик асосида гипертензив ҳолатларни эрта босқичда аниқлаш имконияти яратилди. Бу ўз навбатида аҳолида/беморларда гипертнезив асоратлар ривожланишини олдини олиш профилактикани индивидуаллаштириш ва хавф гуруҳларини ўз вақтида баҳолаш ҳамда аниқлаш имконини берди. Ушбу фаолият орқали АГ, ГҲ ва ГОҲ ни оғир, асоратланиш билан ўтувчи шаклларини ҳамда ногиронлик ҳолатлари хавфини камайтиришга хизмат қиладиган профилактик чоралар амалга оширилди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Ҳар бир бемор учун ўртача 1 млн сўмгача молиявий тежамкорликка эришилди, тиббий хизмат кўрсатиш жараёнида умуммий харажатлар 50% гача қисқартирилди. Харажатлар тежалиши оила бюджетига ва тиббиёт муассасалари бюджетига ижобий таъсир кўрсатди. Хулоса: гипертензив ҳолатларни эпидемиологик тафсилотларини проспектив эпидемиологик тадқиқотда очиб борилиши ва баҳоланиши – АГ, ГОҲ ни турли шаклда ифодаланишларини эрта аниқлаш ва шаклланиб боришини тушунишда муҳим предиктор-ташхисий омиллардир. Улар донозологик ташхислар, прогнозлаш ва назорат функцияларини таъминловчи қулай ҳамда самарали восита сифатида кунлик клиник-профилактик амалиётга жорий этилди.
иккинчи илмий янгилик: илк бор Ўзбек популяциясида артериал гипертония олди ҳолатининг эпидемиологик хусусиятлари аниқланган, миллий ва минтақавий илмий асослар исботланган ҳамда уларга таянган ҳолда бирламчи ва иккиламчи профилактиканинг инновацион тизими ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Наманган вилояти кўп тармоқли маркази (01.11.2025 й. 7-T-сон буйруғи), Фарғона вилояти кўп тармоқли маркази (22.11.2025 й. 10-T-сон буйруғи) ва Андижон вилояти кўп тармоқли маркази (12.12.2025 й. 9-T-сон буйруғи) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: хатар омиллари орқали ГҲ ни илк клиник белгилари пайдо бўлишидан олдин аниқлаш ва гипертензив континуум хавфини олдини башоратлаш имконияти, ҳудудий хусусиятларни хисобга олган ҳолда яратилди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги:  предиктор хатар омиллар асосида пренозологик ва клиник ташхислаш жараёниниг аниқлиги туфайли кўплаб қимматбаҳо ва лекин кам самарали асбобий ёки инвазив текширувларни ўтказиш эҳтиёжи камайди. Бу ўз навбатида, ҳар бир бемор учун ўртача 900.000 сўмгача бюджет маблағларни тежаш имконини берди. Хулоса: хатар омилларининг профилактик ва клиник аҳамияти кўп йиллик скрининг орқали ГҲ да асосли ва тўлиқ тасдиқлаб берилди. Ушбу ташхисий ва клиник аҳамиятли далилий топилмалар профилактик, диагностик жараённи илмий асосланган, аниқ ва самарали тарзда бошқариш имконини яратди. 
учинчи илмий янгилик: Фарғона водийси мисолида ўзбек популяциясида гипертензив ҳолатларни даволаш частотаси, самарадорлиги ва артериал босим назоратининг узоқ муддатли динамикаси аниқланган ҳамда илмий ва ҳудудий хусусиятлар асосида даволашнинг истиқболли модели ва технологияси ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Наманган вилояти кўп тармоқли маркази (01.11.2025 й. 7-T-сон буйруғи), Фарғона вилояти кўп тармоқли маркази (22.11.2025 й. 10-T-сон буйруғи) ва Андижон вилояти кўп тармоқли маркази (12.12.2025 й. 9-T-сон буйруғи) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: давлат жараёни хавфсизланади ва ГҲ ни назоратини тўлиқ таъминлаб бериш имконияти яратилади. Бу эса ўз навбатида мижозларни юқори хавф гуруҳига киритиб, улар учун персоналлаштирилган назорат/кузатув ва даволаш стратегияларни шакллантиришга имкон берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: ГҲ келиб чиқишини эрта прогнозлаш орқали юқори қийматли ургент ва интенсив терапияни ёки кардиологик шифохонада даволаш эҳтиёжларини кечиктириш ёки умуман олдини олиш имкони яратилди. Бу эса ҳар бир бемор учун ўртача 800.000 сўмгача бюджет маблағларини тежашга сабаб бўлди. Хулоса: барвақт бошланган фармакотерапевтик антигипертензив амалиётни (АГА) профилактик ва клиник аҳамияти кўп йиллик скринингда асосланиб берилди. Мувофиқ АГ нинг прогностик қийматини ҳисобга олган ҳолда, клиник-профилактик амалиётида эрта диагностика ва хавфни баҳолашнинг янги пренозологик /клиник ёндашуви шаклланади.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор 30 йилдан ортиқ эпидемиологик мониторинг асосида Ўзбекистон шароитида гипертоник криз популяция даражасида ўрганилган, фармакоэпидемиологик ва фармакоиқтисодий таҳлил қилинган ҳамда миллий ва минтақавий хусусиятлар инобатга олинган ҳолда унинг илмий асослари биринчилардан бўлиб исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Наманган вилояти кўп тармоқли маркази (01.11.2025 й. 7-T-сон буйруғи), Фарғона вилояти кўп тармоқли маркази (22.11.2025 й. 10-T-сон буйруғи) ва Андижон вилояти кўп тармоқли маркази (12.12.2025 й. 9-T-сон буйруғи) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: ушбу илмий янгилик асосида ГҲ ҳолатни комплекс фармакоэпидемиологик, ва фармаконазоратли таҳлил қилиш ҳамда эрта бошқариш имкониятлари кенгайди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: тадқиқот ишлаб чиқилган усуллар билан ГҲ ни баҳолаш ва назорат қилиш орқали кераксиз лаборатор таҳлиллар, қимматли инструментал текширувлар ва ассосиз шифохонага ётқизилишларни олди олинди. Натижада ҳар бир бемор учун 530.000 сўмгача харажат тежалишига эришилди, давони оптималлаш имкони берилди. Хулоса: Фарғона водийси шароитида илмий ва ҳудудий хусусиятлар хисобга олиниб ГҲ даволаш амалиётини ўзбек популяцияси учун хос истиқболли модели ва технологияси ишлаб чиқилганлиги, махаллий аҳолида ГҲ борлиги тўғрисида хабардорликни ўрганилганлиги, ГК ни популяция даражасида ўрганилганлиги ва ФЭ таҳлил қилинганлигини бевосита амалий аҳамияти тасдиқланди.
бешинчи илмий янгилик: илк бор ўзбек популяцияси учун узоқ йиллик мониторинг асосида артериал гипертензияни барвақт аниқлаш, профилактика қилиш, диспансер назорати ва антигипертензив терапияни такомиллаштирувчи янги самарали тизим ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Наманган вилояти кўп тармоқли маркази (01.11.2025 й. 7-T-сон буйруғи), Фарғона вилояти кўп тармоқли маркази (22.11.2025 й. 10-T-сон буйруғи) ва Андижон вилояти кўп тармоқли маркази (12.12.2025 й. 9-T-сон буйруғи) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: тавсиялардан фойдаланиш ГҲ, АГ, ГОҲ ва ГК ни эрта босқичида аниқлаш имконини берди. Бу эса ГҲ нинг оғирлашишидан олдин даволашни бошлашга, асоратларни камайтиришга, шифохонада ётиш муддатларини қисқартиришга ва беморларнинг хаёт сифатини яхшилашга ёрдам берди. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги. амалий тавсиялар натижасида ташхислашда, профилактик натижаларга эришишда ва даволаш жараёнини юқорига олиб чиқишда юқори аниқликка эришилди. Бу эса қайта текширувлар, ассосиз даволаш протоколлари ва шифохонада узоқ ётиш ҳолатларини камайтиришга олиб келди. Ҳар бир мижоз учун ўртача 750.000 сўмгача бюджет маблағлари тежалиши таъминланди. Хулоса: тадқиқотдаги ушбу илмий янгилик ГҲ ни аҳоли орасида барвақт аниқлаш ва даволаш ишлари самарасини 60% дан ортиқ етиб ошириш, АГ нинг ўсиш суръатини йилига 10% га етиб камайтириб бориши (ёки унинг ўсиш суръатини стабил тўхтатиш) ва СЮБК дан «охирги нуқталар» хавфини аҳоли орасида 70% гача етиб камайтириш мумкинлиги имкониятини беради. Бу илмий янгилик тиббий-профилактик амалиётида юқори қийматга эга бўлиб, унинг жорий этилиши ГҲ ни самарали бошқариш имконини берди.