Эсанов Ойбек Мадатовнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Корхоналарда кўчмас мулк ҳисобини такомиллаштириш” 08.00.08- Бухгалтерия ҳисоби, иқтисодий таҳлил ва аудит.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.4PhD/Iqt3559
Илмий раҳбар: иқтисод фанлари доктори, профессор Уразов Комил Бахрамович
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Самарқанд иқтисодиёт ва сервис институти, DSc.03/2025.27.12.I.27.01
Расмий оппонентлар: Ибрагимов Нозир Алиевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Мардонов Мамед Шавкатович, иқтисодиёт фанлари фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат ветеринария медицинаси, чорвачилик ва биотехнологиялар университети.
Диссертация йўналиши: илмий ва амалий аҳамиятга молик. 
II. Тадқиқотнинг мақсади. 
Корхоналарда кўчмас мулк ҳисобини молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари талаблари асосида такомиллаштиришга оид илмий таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
корхоналар асосий воситалари алоҳида гуруҳлари ҳисоби учун мўлжалланган 0110 - “Ер”, 0120 - “Бино, иншоотлар ва узатувчи  мосламалар”, 0180 - “Кўп йиллик ўсимликлар” ва 0190 - “Бошқа асосий воситалар” счётлар таркиби мазкур гуруҳларга кирувчи кўчмас мулк объектларини улардан фойдаланиш ва даромад олиш йўналишлари кесимларида тизимли акс эттиришга имкон берувчи счётларни киритиш орқали такомиллаштирилган;
амалдаги 0810 - “Тугалланмаган қурилиш” счёти таркибида кўчмас мулк объектларини қуриш, модернизациялаш, реновациялаш, реконструкциялашлаш ва кенгайтиришга капитал инвестициялар тўғрисида ахборотларни бевосита тизимли акс эттириш имконини берувчи счетларни очиш асосида уни “Кўчмас мулк объектларини қуриш, модернизациялаш, реновациялаш, реконструкциялашлаш ва кенгайтиришга капитал инвестициялар ҳисоби учун мўлжалланган счётлар” кўринишида қайта номлаш тавсия этилган;
реклассификацияланган (гуруҳдан гуруҳга ўтказилган) кўчмас мулк объектларини тавсия қилинган счётларда тизимли ҳисобини юритиш ҳамда ушбу счётлар маълумотлари асосида махсус “Кўчмас мулк объектларининг гуруҳлар кесимида ҳолати ва ҳаракати тўғрисида ҳисобот”ни тузиш орқали ахборот фойдаланувчиларни мазкур активларга доир шаффоф маълумотлар билан таъминлаш таклифи ишлаб чиқилган; 
халқаро стандартлар ИФРС 5 - “Сотиш учун мўлжалланган узоқ муддатли активлар ва тугатилган фаолият”, ИФРС 16 - “Ижара”, ИФРС 2 - “Акцияга асосланган тўлов” ва ИАС 19 - “Ходимларнинг даромадлари” талаблари асосида  кўчмас мулк объектларини сотиш, ижарага бериш ва ижарага олиш операцияларини тавсия этилган счётларда ҳамда уларга оид пул кирими ва чиқимини “Пул оқимлари тўғрисида ҳисобот”да акс эттириш тартиблари такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Корхоналарда кўчмас мулк ҳисобини такомиллаштириш бўйича ишлаб чиқилган назарий ва амалий таклифлар асосида: 
корхоналар асосий воситалари алоҳида гуруҳлари ҳисоби учун мўлжалланган 0110 - “Ер”, 0120 - “Бино, иншоотлар ва узатувчи  мосламалар”, 0180 - “Кўп йиллик ўсимликлар” ва 0190 - “Бошқа асосий воситалар” счётлар таркиби мазкур гуруҳларга кирувчи кўчмас мулк объектларини улардан фойдаланиш ва даромад олиш йўналишлари кесимларида тизимли акс эттиришга имкон берувчи счётларни киритиш таклифи “Самарқанд дори-дармон”  ва “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖлар амалиётига жорий этилган (“Самарқанд дори-дармон” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № МВ-11/369-сонли маълумотномаси, “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № 254/3-02-сонли маълумотномаси). Мазкур илмий таклифнинг амалиётга жорий этилиши ушбу корхоналарнинг ҳисоб сиёсатида, 1 С: Бухгалтерия маълумотлар базасида кўчмас мулки таърифи, кўчмас мулк объектларини  классификациялаш, кодлаштириш ва баҳолаш тизимларини  такомиллаштиришга хизмат қилган; 
амалдаги 0810 - “Тугалланмаган қурилиш” счёти таркибида кўчмас мулк объектларини қуриш, модернизациялаш, реновациялаш, реконструкциялашлаш ва кенгайтиришга капитал инвестициялар тўғрисида ахборотларни бевосита тизимли акс эттириш имконини берувчи счетларни очиш асосида уни “Кўчмас мулк объектларини қуриш, модернизациялаш, реновациялаш, реконструкциялашлаш ва кенгайтиришга капитал инвестициялар ҳисоби учун мўлжалланган счётлар” кўринишида қайта номлаш таклифи “Самарқанд дори-дармон” ва “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖлар амалиётига жорий этилган (“Самарқанд дори-дармон” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № МВ-11/369-сонли маълумотномаси, “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № 254/3-02-сонли маълумотномаси). Мазкур илмий таклифнинг жорий этилиши натижасида ушбу корхоналарда кўчмас мулк объектларига қилинган капитал сарфлар тўғрисидаги ахборотларни улар турлари кесимларида ҳисоб ва ҳисоботда тизимли ва шаффоф акс эттирилишига эришилган; 
реклассификацияланган (гуруҳдан гуруҳга ўтказилган) кўчмас мулк объектларини тавсия қилинган счётларда тизимли ҳисобини юритиш ҳамда ушбу счётлар маълумотлари асосида махсус “Кўчмас мулк объектларининг гуруҳлар кесимида ҳолати ва ҳаракати тўғрисида ҳисобот”ни тузиш орқали ахборот фойдаланувчиларни мазкур активларга доир шаффоф маълумотлар билан таъминлаш таклифи “Самарқанд дори-дармон” ва “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖлар амалиётига жорий этилган (“Самарқанд дори-дармон” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № МВ-11/369-сонли маълумотномаси, “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № 254/3-02-сонли маълумотномаси). Натижада  тавсия этилган счётлар ҳисоб сиёсатига киритилган, улар асосида корхоналарда реклассификацияланган (гуруҳдан гуруҳга ўтказилган) кўчмас мулк объектларини тизимли ҳисоби йўлга қуйилган, шунингдек ушбу счётлар маълумотлари асосида махсус ички мақсадларда “Кўчмас мулк объектларининг гуруҳлар кесимида ҳолати ва ҳаракати тўғрисида ҳисобот”ни тузиш ва бухгалтерия балансига илова сифатида фойдаланувчиларга тақдим этиш орқали бухгалтерия ҳисобининг ахборот бериш имкониятлари кенгайтирилган; 
халқаро стандартлар ИФРС 5 - “Сотиш учун мўлжалланган узоқ муддатли активлар ва тугатилган фаолият”, ИФРС 16 - “Ижара”, ИФРС 2 - “Акцияга асосланган тўлов” ва ИАС 19 - “Ходимларнинг даромадлари” талаблари асосида  кўчмас мулк объектларини сотиш, ижарага бериш ва ижарага олиш операцияларини тавсия этилган счётларда ҳамда уларга оид пул кирими ва чиқимини “Пул оқимлари тўғрисида ҳисобот”да акс эттириш тартибларини такомиллаштириш таклифи “Самарқанд дори-дармон”  ва “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖлар амалиётига жорий этилган (“Самарқанд дори-дармон” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № МВ-11/369-сонли маълумотномаси, “Самарқанд дон маҳсулотлари” АЖнинг 2024-йил 23-декабрдаги № 254/3-02-сонли маълумотномаси). Мазкур илмий таклифнинг жорий этилиши натижасида  кўчмас мулк объектларини сотиш, ижарага бериш ва олиш операцияларини ҳисоб ва ҳисоботда акс эттириш услубияти МҲХСда белгиланган тартибларга мувофиқлаштирилган, шунингдек “Пул оқимлари тўғрисида ҳисобот”нинг ахборот бериш имкониятларини янада ошишига олиб келган.