Хайитов Лазиз Милионеровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Оғир куйган беморларда нафас етишмовчилиги ва ичак парезини эрта профилактикаси ва даволашда эндоскопик ёндашув», 14.00.27 – Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Tib1267.
Илмий маслахатчи: Эркин Абдихалилович Хакимов, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Абу Али ибн Сино номидаги Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Расмий оппонентлар: Сафоев Бақодир Барноевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Зиновьев Евгений Владимирович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Салахиддинов Камолиддин Зухриддинович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази.
II. Тадқиқотнинг мақсади: оғир комбинациялашган куйишлар билан оғриган, ичак парези билан асоратланган беморларни даволаш самарадорлигини ингичка ичакнинг эндоскопик назоинтестинал интубациясини қўллаш асосида оширишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор оғир ва ўта оғир куйган беморларни даволаш натижаларига салбий таъсир кўрсатувчи ҳамда ҳаётга хавф туғдирувчи асоратлар ривожланишининг асосий омиллари сифатида ичаклар парезининг ривожланиши сабаблиги исботланган;
илк бор нафас етишмовчилиги ҳамда ичаклар парези билан асоратланган оғир ва ўта оғир куйган беморларни комплекс даволашда энтерал декомпрессиянинг самарадорлиги патоморфологик асосланган;
илк бор оғир ва ўта оғир куйган беморларда юқори нафас йўлларининг ингаляцион шикастланиши ва ичак парезлари бирга кузатилган холатларда энтерал декомпрессия, детоксикация, диализ ва эрта энтерал озиқлантиришни алоҳида, хамда биргаликда қўллашдаги даволаш самарадорлиги исботланган;
илк бор энтерал декомпрессия, детоксикация, диализ, эрта энтерал озиқлантиришдан фойдаланган ҳолда, оғир ҳамда ўта оғир куйган ингаляцион шикастланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларни даволашда этиопатогенетик жихатдан самарали даволаш усули ишлаб чиқилган.
ишлаб чиқилган алгоритмдан оғир ва ўта оғир куйган беморларни даволашда фойдаланиш ичаклар парези, полиорган етишмовчилик каби ҳаётга хавф туғдирувчи асоратлар ривожланишини эрта башоратлаш ҳамда уларни олдини олиш имконини бериши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга дадбиғи бўйича 2026 йил 3 февральдаги 2-сон хулосасига кўра :
биринчи илмий янгилик: илк бор оғир ва ўта оғир куйган беморларни даволаш натижаларига салбий таъсир кўрсатувчи ҳамда ҳаётга хавф туғдирувчи асоратлар ривожланишининг асосий омиллари сифатида ичаклар парезининг ривожланиши сабаблиги исботланган. Илмий янгиликнинг ахамияти: оғир ва ўта оғир куйганларда ингичка ичакга каминвазив йўл билан назоинтестинал интубацияни қўллаш даволаш самарадорлигини ошириш имконини берд. Илмий янгиликни амалиётга тадбиқ этиш: олинган илмий ва амалий маълумотлар амалиётга жорий этилди: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Қашқадарё филиали (09.10.2025 й. 134-Т11-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Сурхондарё филиали (13.10.2025 й. 479-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: эндоскопик технологиялардан фойдаланган ҳолда термоингаляцион жарохат ва ичаклар парези каби асоратларни ташхислаш ва даволаш алгоритми ишлаб чиқилди ва амалга оширилди, бу беморни комплекс даволаш усулини танлаш имкон берди. Ушбу алгоритм даволовчи эндоскопик аралашувларни бажаришни ўз ичига олади. Иқтисодий самарадорлиги: эндоскопик технологиялардан фойдаланган ҳолда куйиш касаллигининг асоратланган шаклларини ташхислаш ва даволаш алгоритми орқали 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 54000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 18000 сўмга тежаш имконини берган. Хулоса: оғир куйган термоингаляцион зарарланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда эндоскопик назоинтестинал зонлаш паралитик ичак етишмовчилигида ичаклар фаолиятини сезиларли даражада тиклаш имкон бериши аниқланди (83,1% дан 96,3% гача).
иккинчи илмий янгилик: илк бор нафас етишмовчилиги ҳамда ичаклар парези билан асоратланган оғир ва ўта оғир куйган беморларни комплекс даволашда энтерал декомпрессиянинг самарадорлиги патоморфологик асосланган. Илмий янгиликнинг ахамияти: юқори нафас йўлларининг ингаляцион жароҳати ва ичаклар парези билан асоратланган беморларни эндоскопик текшириш ва эрта назоинтестинал зондлаш ушбу тизимлар билан боғлиқ оғир асоратларни сезиларли камайтирди. Илмий янгиликни амалиётга тадбиқ этиш: олинган илмий ва амалий маълумотлар амалиётга жорий этилди: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Қашқадарё филиали (09.10.2025 й. 134-Т11-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Сурхондарё филиали (13.10.2025 й. 479-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: оғир куйган юқори нафас йўлларининг ингаляцион шикастланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларга энтерал декомпрессия, детоксикация, диализ ва эрта энтерал озиқланишни алоҳида ва биргаликда қўллаш самарадорлиги аниқланди. Иқтисодий самарадорлиги: оғир куйган ичаклар парези билан асоратланган беморларда назоинтестинал зонд орқали ичакларни декомпрессия қилиш беморларнинг шифохонада қолиш муддатини 28 кундан 21 кунгача қисқартиртириб, шифохонада қолиш тўлов миқдори 210 минг сўмга камайтирган (РШТЁМ нинг прейскурантига кўра шифохонада 1 кун қолиш 76000 сўмни ташкил қилади); шифохонада бўлиш даврининг бир неча кунга қисқартирилиши ҳисобига дори-дармон кам талаб этилган (1 кунга ўртача150000 сўм дори воситалари сарфланади). Хулоса: Оғир куйган ичаклар парези ва ичаклар етишмовчилиги билан асоратланганларда, ингичка ичакни эндоскопик интубацияси МИТ билан боғлиқ эрта асоратларни камайтириши ҳисобга, 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 58000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 23000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.
учинчи илмий янгилик: илк бор оғир ва ўта оғир куйган беморларда юқори нафас йўлларининг ингаляцион шикастланиши ва ичак парезлари бирга кузатилган холатларда энтерал декомпрессия, детоксикация, диализ ва эрта энтерал озиқлантиришни алоҳида, хамда биргаликда қўллашдаги даволаш самарадорлиги исботланган. Илмий янгиликнинг ахамияти: юқори нафас йўлларининг ингаляцион жароҳати ва ичаклар парези билан асоратланган беморларни эндоскопик текшириш ва эрта назоинтестинал зондлаш ва ичакларни декомпрессия қилиш эрта соғайиш имонини берди. Илмий янгиликни амалиётга тадбиқ этиш: олинган илмий ва амалий маълумотлар амалиётга жорий этилди: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Қашқадарё филиали (09.10.2025 й. 134-Т11-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Сурхондарё филиали (13.10.2025й.479-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: Оғир куйган юқори нафас йўлларининг ингаляцион шикастланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларни энтерал декомпрессия, детоксикация, диализ ва эрта энтерал озиқлантириш ёрдамида даволашнинг янги самарали усули ишлаб чиқилди. Иқтисодий самарадорлиги: оғир куйган термоингаляцион жарохати ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда назоинтестинал зонд орқали ичакларни декомпрессия қилиш билан бир вақтда энтерал лаваж ва диализ қўллаш паралитик ичак тутилиши олдини олиши хисобига, 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 72000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 27000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: оғир куйган термоингаляцион зарарланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда эндоскопик назоинтестинал зонлаш паралитик ичак тутилишининг ривожланиши сезиларли даражада пасайтириш имконини бериши аниқланди (43,7% дан 14,4%гача).
тўртинчи илмий янгилик: илк бор энтерал декомпрессия, детоксикация, диализ, эрта энтерал озиқлантиришдан фойдаланган ҳолда, оғир ҳамда ўта оғир куйган ингаляцион шикастланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларни даволашда этиопатогенетик жихатдан самарали даволаш усули ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг ахамияти: оғир куйган юқори нафас йўлларининг ингаляцион жарохати ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда энтерал декомпрессия, детоксикация, лаваж, диализ ва эрта энтерал озиқланишнинг янги оптимал усули ишлаб чиқилди ва тавсия этилди. Илмий янгиликни амалиётга тадбиқ этиш: олинган илмий ва амалий маълумотлар амалиётга жорий этилди: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Қашқадарё филиали (09.10.2025 й. 134-Т11-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Сурхондарё филиали (13.10.2025 й. 479-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: оғир куйган термоингаляцион жарохати ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда назоинтестинал зонд орқали ичакларни декомпрессия қилиш, энтерал лаваж ва диализ билан бирга зонд орқали эрта энтерал озиқлантиришни қўллаш, нафас тизими ва МИТ билан боғлиқ юзага келадиган оғир асоратлар ва ПОЕ ни олдини олдини олади. Иқтисодий самарадорлиги: 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 68000 сўмга ва бюджетдан ташқари маблағларни 24000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.Хулоса: оғир куйган термоингаляцион зарарланиши ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда, нафас тизими ва МИТ билан боғлиқ юзага келадиган оғир асоратлар, ПОЕ ва ўлим сонини (23,2% дан 6,7% гача). сезиларли даражада пасайтириш имконини бериши аниқланди.
бешинчи илмий янгилик: ишлаб чиқилган алгоритмдан оғир ва ўта оғир куйган беморларни даволашда фойдаланиш ичаклар парези, полиорган етишмовчилик каби ҳаётга хавф туғдирувчи асоратлар ривожланишини эрта башоратлаш ҳамда уларни олдини олиш имконини бериши исботланган. Илмий янгиликнинг ахамияти: оғир куйган юқори нафас йўлларининг ингаляцион жарохати ва ичаклар парези билан асоратланган беморларда энтерал декомпрессия, детоксикация, лаваж, диализ ва эрта энтерал озиқланиш учун назоинтестинал зонд қўйишга кўрсатма бўладиган алгоритм ишлаб чиқилди ва юқори самарага эга эканлиги исботланди. Илмий янгиликни амалиётга тадбиқ этиш: олинган илмий ва амалий маълумотлар амалиётга жорий этилди: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Қашқадарё филиали (09.10.2025 й. 134-Т11-сон буйруғи) ва Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Сурхондарё филиали (13.10.2025 й. 479-сон буйруқ) билан амалий фаолиятига жорий қилинган. Ижтимоий самарадорлиги: оғир куйган ичаклар парези билан асоратланган беморларда МИТ билан боғлиқ бўлган асоратларни эрта прогнозлаш ва назоинтестинал зондни қўллаш, МИТ билан боғлиқ юзага келадиган оғир асоратлар, органлар дисфункцияси ва ПОЕ ни олдини олишга эришилди. Иқтисодий самарадорлиги: 1 нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларини 500000 сўм иқтисод қилиш имконини берган (анъанавий усулда даволаш бир суткада 850000–1000000 сўмни ташкил қилади). Хулоса: Куйиш касаллиги билан боғлиқ асоратлар ва тери, органлардаги нуқсонлар сони кескин камайиши натижасида мазкур беморларни даволашнинг юқори тиббий самарадорлигини таъминлайди.
