Аманова Наргиза Абдураззаковнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ингичка ичак касалликларининг клиник- функционал хусусиятлари», 14.00.09 - Педиатрия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2023.3.PhD/Tib3777.
Илмий раҳбар: Алиева Нигора Рустамовна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.02.04.
Расмий оппонентлар: Хакимов Шаробиддин Каримович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Умарназарова Зулхумор Эрназаровна, тиббиёт фанлари доктори, катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш маркази.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ингичка ичак касалликларининг клиник-функционал хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда тана вазнининг пастлиги (-2СО-(-) 3СО ва ундан паст), бўйнинг пастлиги, шунингдек, тана вазни индексининг пастлиги (-2СО-(-) 3СО ва ундан паст) билан тавсифланган жисмоний ривожланиши ва ингичка ичак касалликлари кечишининг ўзига хос хусусиятлари Тошкент шаҳрида яшовчи болаларга нисбатан паст эканлиги аниқланган;
ингичка ичак касалликлари билан кассалланган Оролбўйи минтақасида яшовчи болалар учун анемия ва яллиғланиш жараёнига мос ҳолда АлАт ва АсАт ҳамда, боғланган билирубиннинг сезиларли даражада ошиши билан тавсифланувчи жигар функциясининг бузилиши Тошкент шаҳридаги болаларга қараганда кучлироқ намоён бўлиши аниқланган;
эколîãèê ноқулай бўлган Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ИЛ-4 нинг пасайиши (7,85±2,4 пг/мл; p<0,05) фонида IgЕ (239,6±5,9 мг%, p<0,01), IgА (376,7±8,6 мг%, p<0,01) ва ИЛ-1â (52,15±3,2 пг/мл, p<0,01) даражасининг ошиши билан кечувчи иммун тизим дисфункцияси ривожланиши ва бу дисбаланснинг устун эканлиги исботланган;
ñòàôèëîêîêêëàð концентрацияда 103 КҲҚБ/гр дан ортиқ кўпайиши билан тавсифланувчи малдигестия ва малабсорбсия билан намоён бўладиган касалликларга чалинган болаларда ичак микробиотаси таркибининг ўзига хос хусусиятлари Орîëá¢éè минтақасида яшовчи болаларда 1,9 баравар юқори бўлган ҳамда экологик ноқулай шароитда яшовчи болаларда касалликларнинг оғир кечишига ва ёндош касалликларни ривожланишига олиб келиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ингичка ичак касалликларининг клиник- функционал хусусиятлари бўйича тадқиқотнинг илмий натижаларига (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 07.10.2025 йилдаги 26/10-сон хулосаси) кўра:
биринчи илмий янгилик: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда тана вазнининг пастлиги (-2СО-(-) 3СО ва ундан паст), бўйнинг пастлиги, шунингдек, тана вазни индексининг пастлиги (-2СО-(-) 3СО ва ундан паст) билан тавсифланган жисмоний ривожланиши ва ингичка ичак касалликлари кечишининг ўзига хос хусусиятлари Тошкент шаҳрида яшовчи болаларга нисбатан паст эканлиги аниқланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёт институти Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 07.02.2025-йилда 03/186-сон рақами билан тасдиқланган “Болаларда Оролбўйи шароитида малдигестия ва малабсорбсия билан намоён бўладиган касалликларнинг оғирлик даражасини прогнозлаш усули" номли услубий тавсияномасида акс эттирилган ва Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025-йил 02-июлдаги 25-1-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар Болалар Миллий Тиббиёт Марказининг 2025-йил 01-июлдаги 50-сон буйруғи билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 07.10.2025 йилдаги 26/10-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда жисмоний ривожланишнинг ўзига хос кўрсаткикларини клиника амалиётга жорий этиш мутахассиларга болаларда ингичка ичак касалликларини эрта аниқлаш, уларнинг жисмоний риволажнишини баҳолашда аниқ диагностик мезонлардан фойдаланиш, шунингдек, экологик ноқулай минтақада яшовчи болаларга самарали профилактик ва даволаш чораларини тайинлаш имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда жисмоний ривожланиш кўрсаткикларини эрта баҳолаш мезонларини клиника амалиётга жорий этиш орқали антропометрик кўрсаткиучларни ўз вақтида аниқлаш ва қўшимча инструментал текширувларга бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳисобига битта текширув учун сарфланадиган 156000 сўм, 185 нафар беморда эса жами 28860000 сўм харажатларни тежашга эришилган. Хулоса: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда жисмоний ривожланишнинг ўзига хос хусусиятлари бўйича таклиф этилган мезонлари бир нафар бемор ҳсобига бюджет маблағларидан 142000 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 185000 сўм тежаш имконини берган;
иккинчи илмий янгилик: ингичка ичак касалликлари билан кассалланган Оролбўйи минтақасида яшовчи болалар учун анемия ва яллиғланиш жараёнига мос ҳолда АлАт ва АсАт ҳамда, боғланган билирубиннинг сезиларли даражада ошиши билан тавсифланувчи жигар функциясининг бузилиши Тошкент шаҳридаги болаларга қараганда кучлироқ намоён бўлиши аниқланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёт институти Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 07.02.2025-йилда 03/186-сон рақами билан тасдиқланган “Болаларда Оролбўйи шароитида малдигестия ва малабсорбсия билан намоён бўладиган касалликларнинг оғирлик даражасини прогнозлаш усули" номли услубий тавсияномасида акс эттирилган ва Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025-йил 02-июлдаги 25-1-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар Болалар Миллий Тиббиёт Марказининг 2025-йил 01-июлдаги 50-сон буйруғи билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 07.10.2025 йилдаги 26/10-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Оролбўйи минтақаси болаларида аниқланган гематологик ва биокимёвий кўрсаткичларнинг бузилиши экологик жиҳатдан ноқулай ҳудудларда яшовчи болаларнинг саломатлигини яхшилашга қаратилган комплекс тиббий, ижтимоий ва профилактик чора-тадбирларни ишлаб чиқиш имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Аниқланган биокимёвий маркерларни клиник амалиётга жорий этиш орқали такрорий инвазив текширувларга бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳисобига битта текширув учун сарфланадиган 210000 сўм, 185 нафар беморда эса жами 38850000 сўм харажатларни тежашга эришилган. Хулоса: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ингичка ичак касалликларидаги биокимёвий ўзгаришлар бўйича таклиф этилган мезонлари бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 163000 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 210000 сўм тежаш имконини берган;
учинчи илмий янгилик: эколîãèê ноқулай бўлган Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ИЛ-4 нинг пасайиши (7,85±2,4 пг/мл; p<0,05) фонида IgЕ (239,6±5,9 мг%, p<0,01), IgА (376,7±8,6 мг%, p<0,01) ва ИЛ-1â (52,15±3,2 пг/мл, p<0,01) даражасининг ошиши билан кечувчи иммун тизим дисфункцияси ривожланиши ва бу дисбаланснинг устун эканлиги исботланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёт институти Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 07.02.2025-йилда 03/186-сон рақами билан тасдиқланган “Болаларда Оролбўйи шароитèäà малдигестия ва малабсорбсия билан намоён бўладиган касалликларнинг оғирлик даражасини прогнозлаш усули" номли услубий тавсияномасида акс эттирилган ва Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025-йил 02-июлдаги 25-1-сон буйруғи ва Тошкеíò шаҳар Болалар Миллий Тиббиёт Марказининг 2025-йил 01-июлдаги 50-сон буйруғи билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 07.10.2025 йилдаги 26/10-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Оролбўйи минтàқасида яшовчи болаларда иммун тизимининг дисфункцияси кўрсаткичларини клиник амалиётга жорий этиш орқали педиатр ва гастроентерологларга иммун дисбалансни эрта аниқлаш, экологик ноқулай минтақада яшовчи болаларда иммунологик текширувларни тизимли равишда òàøêèë этиш ва иммунологик даволаш усулларини ўз вақтида тайинлаш имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Иммунологик кўрсаткичларни баҳолашнинг аниқланган мезонларини клиник амалиётга жорий этиш орқали нотўғри ташхис қўйилган ҳолларда þçàãà келадиган самарасиз даволаш харажатларини камайтириш ҳисобига битта бемор учун сарфланадиган 275000 сўм, 185 нафар беморда эса жами 50875000 сўм харажатларни тежашга эришилган. Хулоса: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда иммун тизими дисфункциясèíèíã ўзига хос кўрсаткичлари бўйича таклиф этилган мезонлари бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 198000 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 275000 сўм тежаш имконини берган;
тўртинчи илмий янгилик: ñòàôèëîêîêêëàð концентрацияда 103 КҲҚБ/гр дан ортиқ кўпайиши билан тавсифланувчи малдигестия ва малабсорбсия билан намоён бўладиган касалликларга чалинган болаларда ичак микробиотаси таркибининг ўзига хос хусусиятлари Орîëá¢éè минтақасида яшовчи болаларда 1,9 баравар юқори бўлган ҳамда экологик ноқулай шароитда яшовчи болаларда касалликларнинг оғир кечишига ва ёндош касалликларни ривожланишига олиб келиши аниқланганлиги Тошкент педиатрия тиббиёт институти Мувофиқлаштирувчи эксперт Кенгаши томонидан 07.02.2025-йилда 03/186-сон рақами билан тасдиқланган “Болаларда Оролбўйи шароитида малдигестия ва малабсорбсия билан намоён бўладиган касалликларнинг оғирлик даражасини прогнозлаш усули" номли услубий тавсияномасида акс эттирилган ва Хоразм вилояти болалар кўп тармоқли тиббиёт марказининг 2025-йил 02-июлдаги 25-1-сон буйруғи ва Тошкент шаҳар Болалар Миллий Тиббиёт Марказининг 2025-йил 01-июлдаги 50-сон буйруғи билан амалиётга жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 07.10.2025 йилдаги 26/10-сон хулосаси). Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ичак микробиотасининг ўзига хос хусусиятларини клиник амалиётга жорий этиш педиатр ва гастроентерологларга дисбиоз ҳолатини эрта аниқлаш, малдигестия ва малабсорбсия синдромларини тўғри баҳолаш, шунингдек, болаларда ёндош касалликларнинг ривожланишини олдини олиш мақсадида мақсадли пробиотик ва антибактериал даволаш тактикасини тайинлаш имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: Малдигестия ва малабсорбсия синдроми бўлган болаларда ичак микробиотасининг (хусусан, Staphylococcus aureus нинг ортиқча ўсиши) эрта диагностикаси ва коррекцияси натижасида касалликнинг ремиссия муддатларини узайтирди ва узоқ муддатли даволашга бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳисобига битта бемор учун сарфланадиган 248000 сўм, 185 нафар беморда эса жами 45880000 сўм харажатларни тежашга эришилган. Хулоса: Оролбўйи минтақасида яшовчи болаларда ичак микробиотасининг ўзига хос хусусиятлари бўйича таклиф этилган мезонлари бир нафар бемор ҳисобига бюджет маблағларидан 179000 сўм ва бюджетдан ташқари маблағлардан 248000 сўм тежаш имконини берган.