Рахмонов Бекзод Шарибжон ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Яширин иқтисодиётни ишсизлик даражасига таъсирининг назарий асосларини такомиллаштириш”, 08.00.01 – Иқтисодиёт назарияси (иқтисодиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.2.PhD/Iqt5314
Илмий раҳбар: Абдуллаев Суюн Артикович, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат иқтисодиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат иқтисодиёт университети, DSc03/2025.27.12.I.23.02
Расмий оппонентлар: Мамбетжанов Қахрамон Қурбандурдиевич, иқтисодиёт фанлари доктори, профессор; Обилов Миркомил Рашидович, иқтисодиёт фанлари доктори (DSc), доцент.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва тадбиркорлик олий мактаби.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Яширин иқтисодиётнинг ишсизлик даражасини пасайтирувчи таъсири механизмларини такомиллаштириш, уларни ривожлантиришни қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантириш юзасидан илмий таклифлар ҳамда амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
назарий-услубий ёндашувга кўра “яширин иқтисодиёт” тушунчасининг иқтисодий мазмуни иқтисодиётнинг расмий тартибга солиш қоидаларини қасддан ёки институционал заифлик натижасида чеклаб ўтадиган, макроиқтисодий сиёсат таъсирини бузиб кўрсатувчи ҳамда рақамли платформалар, нақд пул айланмаси ва норасмий тармоқлар уйғунлигида қайта шаклланувчи кўп қиррали иқтисодий муносабатлар мажмуи нуқтаи назаридан такомиллаштирилган;
инклюзив расмий бандликка асосланган фискал рағбатлантириш моделига кўра, корхона танлов функсиясида фақат меҳнат харажати ва солиқ юки эмас, балки инклюзив расмий бандлик коеффициентига боғланган солиқ имтиёзларини ҳам эндогенлаштириш орқали “инклюзив расмий бандлик коеффициенти” (ИФБК)ни жорий этиш ва уни корхоналар учун солиқ имтиёзлари билан боғлаш таклифи асосланган;
кичик тадбиркорлик, институционал иқтисодиёт ва “яширин капитал” консепсияларини уйғунлаштирган ҳолда, миграциядан қайтган шахслар томонидан тўпланган инсон капитали ва молиявий ресурсларни норасмий фаолият эмас, балки соддалаштирилган солиқ режими, алоҳида ҳуқуқий мақом ва “компетенсия паспорти” орқали расмий микробизнес ва кооперация шаклларига конвертация қилиш таклифи асосланган;
Ўзбекистон Республикасида ишсизлик даражасининг яширин иқтисодиёт даражаси таъсири натижасида ўзгариши ВАР эконометрик модели асосида 2030-йилгача бўлган давр учун прогноз кўрсаткичлари ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
назарий-услубий ёндашувга кўра “яширин иқтисодиёт” тушунчасининг иқтисодий мазмуни иқтисодиётнинг расмий тартибга солиш қоидаларини қасддан ёки институционал заифлик натижасида чеклаб ўтадиган, макроиқтисодий сиёсат таъсирини бузиб кўрсатувчи ҳамда рақамли платформалар, нақд пул айланмаси ва норасмий тармоқлар уйғунлигида қайта шаклланувчи кўп қиррали иқтисодий муносабатлар мажмуи нуқтаи назаридан такомиллаштирилган муаллифлик таърифи олий ўқув юртларининг “Иқтисодий назария” мутахассислиги магистрлари учун тавсия этилган “Глобал иқтисодий ривожланиш” дарслигини тайёрлашда фойдаланилган (Тошкент давлат иқтисодиёт университети ректорининг 2024 йил 24 майдаги 150-сонли буйруғи). Ушбу таклифнинг амалиётга жорий этилиши иқтисодиёт назариясини илмий-назарий жиҳатдан бойитишга ҳамда “Иқтисодий назария” мутахассислиги бўйича таълим олаётган магистрлар шунингдек, илмий тадқиқотчиларда “яширин иқтисодиёт” категориясининг иқтисодий мазмунига оид билим ва кўникмаларининг ривожланишига ҳисса қўшган;
Инклюзив расмий бандликка асосланган фискал рағбатлантириш моделига кўра, корхона танлов функсиясида фақат меҳнат харажати ва солиқ юки эмас, балки инклюзив расмий бандлик коеффициентига боғланган солиқ имтиёзларини ҳам эндогенлаштириш орқали “инклюзив расмий бандлик коеффициенти” (ИФБК)ни жорий этиш ва уни корхоналар учун солиқ имтиёзлари билан боғлаш таклифи асосланган. (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 3-мартдаги 01/00-05/10-2243-сонли хати). Ушбу таклифни амалиётга жорий этиш натижасида республикада инклюзив расмий бандлик коеффициенти (ИФБК)ни ҳисоблаш ва уни корхоналарга бериладиган солиқ имтиёзлари билан боғлаш механизми жорий этилди. Натижада расмий бандликни, жумладан ижтимоий ҳимояга муҳтож аҳоли қатламлари бандлигини кенгайтириш корхоналар учун иқтисодий жиҳатдан рағбатлантирилди. Ушбу механизм норасмий бандликни қисқартириш, меҳнат бозорида инклюзивликни ошириш ҳамда фискал сиёсатнинг манзиллилиги ва самарадорлигини кучайтиришга хизмат қилди;
Кичик тадбиркорлик, институционал иқтисодиёт ва “яширин капитал” консепсияларини уйғунлаштирган ҳолда, миграциядан қайтган шахслар томонидан тўпланган инсон капитали ва молиявий ресурсларни норасмий фаолият эмас, балки соддалаштирилган солиқ режими, алоҳида ҳуқуқий мақом ва “компетенсия паспорти” орқали расмий микробизнес ва кооперация шаклларига конвертация қилиш таклифи Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ–158-сон “Ўзбекистон – 2030” стратегияси тўғрисида”ги Фармони 2023-2030-йилларга мўлжалланган стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармони 1-иловаси 95-бандида “Меҳнат миграциясидан қайтиб келган шахсларни реинтеграция қилиш, шу жумладан, уларнинг бандлигини таʼминлаш, касбий малакасини ошириш ва тадбиркорлик ташаббусларини рагʻбатлантириш” орқали ишсизликни камайиши сабабли узоқ муддатли дастур ишлаб чиқиш чора-тадбирини белгилашда инобатга олинган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 3-мартдаги 01/00-05/10-2243-сонли хати). Мазкур таклифни амалиётга жорий этиш кичик тадбиркорликни ривожлантириш, институционал муҳитни мустаҳкамлаш ва “яширин капитал”ни расмий иқтисодий айланишга жалб этиш ўртасида самарали интеграцияни таъминлайди. Меҳнат миграциясидан қайтган шахслар томонидан тўпланган инсон капитали ва молиявий ресурсларни норасмий фаолиятдан расмий микробизнес ҳамда кооператив шаклларга йўналтириш имконияти кенгаяди. Соддалаштирилган солиқ режими, алоҳида ҳуқуқий мақом ва “компетенсия паспорти” механизмларининг жорий этилиши қайтган мигрантларнинг иқтисодий фаоллигини расмийлаштиришга, институционал тўсиқларни камайтиришга ҳамда ҳудудий бандлик ва солиқ базасининг кенгайишига хизмат қилади;
Республикада ишсизлик даражасининг яширин иқтисодиёт даражаси таъсири натижасида ўзгариши ВАР эконометрик модели асосида 2030-йилгача бўлган давр учун ишлаб чиқилган прогноз кўрсаткичларидан Ўзбекистон Республикаси Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги амалиётида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлигининг 2026-йил 3-мартдаги 01/00-05/10-2243-сонли хати). Ушбу таклифни амалиётга жорий этиш натижасида узоқ муддатли истиқболда яширинг иқтисодиёт натижасида вужудга келиши мумкин бўлган ишсизлик ҳолатларини аниқлаш сиёсат ва ривожланиш стратегияларини оптималлаштириш, шунингдек, паст ишсизлик даражасини таъминловчи расмий иқтисодий тизимларини шакллантириш имконияти яратилган.
