Xidirov Muzaffar Abdimo‘minovichning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I.Umumiy ma’lumotlar.
“Tijorat banklari kredit faoliyatini takomillashtirish orqali ularning moliyaviy barqarorligini ta’minlash yo‘llari”
08.00.07 – “Moliya, pul muomalasi va kredit” (iqtisodiyot fanlari)
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/Iqt5094
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti.
Ilmiy rahbar: Bozorov Ruslan Xamdamovich, iqtisodiyot fanlari doktori, dotsent.
Ilmiy Kengash faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, Ilmiy Kengash raqami: Termiz davlat universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi
PhD.03/2025.27.12.1.12.02 raqamli Ilmiy kengash.
Rasmiy opponentlar: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi professori i.f.d. Bobaqulov Tulkin Ibodullaevich va O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruv akademiyasi professori, iqtisod fanlari doktori, dotsent Pardaev Umidjon Uralovichlar tavsiya etiladi.
Yetakchi tashkilot: Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy va nazariy ahamiyatga molik.
II.Tadqiqotning maqsadi O‘zbekiston Respublikasida tijorat banklari moliyaviy barqarorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan kredit faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy takliflar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
III.Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
tijorat banklari kredit portfelidagi “substandart” tasnifidagi kreditlarning miqdori va ulushini banklar uchun maqbul darajadagi maksimum chegarasidan oshirmagan holda boshqarish orqali ularni tartibga solish hisobiga sof foydani yuqori darajada shakllanishi evaziga bankda rentabellikni ta’minlash imkoni asoslab berilgan;
davlat ulushi mavjud bo‘lgan banklar tomonidan tijorat kreditlari taklifini ko‘paytirish va ularni kredit portfelida ulushini oshirish hamda kredit foiz stavkalarini pasaytirish uchun ushbu kreditlarni bozor tamoyillari asosida va milliy iqtisodiy manfaatlarga mos holatda resurslar bilan ta’minlashda depozitlarning aktivlarga nisbatini oshirish maqsadga muvofiqligi asoslangan;
tijorat banklari tomonidan kreditlar bo‘yicha daromadlilik darajasini, ya’ni kreditlar bo‘yicha foizli daromadlarning o‘rtacha umumiy kreditlar hajmiga nisbatini oshirish maqsadida bank passivlari tarkibida kreditlar bo‘yicha majburiyatlar etarli darajada bo‘lishiga erishish hamda u bilan imtiyozli kreditlarning umumiy kreditlardagi ulushining optimal darajasi o‘rtasidagi mutanosiblikni ta’minlash zarurligi asoslangan;
kredit riskini kamaytirish maqsadida mijoz va birgalikda qarz oluvchi mavjud kreditlarining kredit grafigi bo‘yicha eng yuqori darajadagi to‘lov summasini inobatga olish, boshqa kreditlar bo‘yicha kafillik holatlarini aniqlash hamda kafillik holatlaridagi ishtirok etuvchilar sonidan kelib chiqib ularda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan majburiyatlar ehtimolini baholash orqali kredit yukini hisoblash taklifi asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Tijorat banklari moliyaviy barqarorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan kredit faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha ishlab chiqilgan ilmiy takliflar va amaliy tavsiyalar asosida:
tijorat banklari kredit portfelidagi “substandart” tasnifidagi kreditlarning miqdori va ulushini banklar uchun maqbul darajadagi maksimum chegarasidan oshirmagan holda boshqarish orqali ularni tartibga solish hisobiga sof foydani yuqori darajada shakllanishi evaziga bankda rentabellikni ta’minlash taklifi “Mikrokreditbank” ATB amaliyotiga joriy etilgan (“Mikrokreditbank” ATBning 2025 yil 5 martdagi 27/4486-son ma’lumotnomasi). Ushbu taklifning amaliyotga joriy etilishi natijasida kreditlar bo‘yicha zararlarni baholash miqdorining foizli sof daromadga nisbati 2024 yil 1 iyul holatiga 76,8 foizni tashkil etib, avvalgi yilning mos davriga nisbatan 13,1 foiz punktga pasaygan;
davlat ulushi mavjud bo‘lgan banklar tomonidan tijorat kreditlari taklifini ko‘paytirish va ularni kredit portfelida ulushini oshirish hamda kredit foiz stavkalarini pasaytirish uchun ushbu kreditlarni bozor tamoyillari asosida va milliy iqtisodiy manfaatlarga mos holatda resurslar bilan ta’minlashda depozitlarning aktivlarga nisbatini oshirish taklifi “Mikrokreditbank” ATB amaliyotiga joriy etilgan (“Mikrokreditbank” ATBning 2025 yil 5 martdagi 27/4486-son ma’lumotnomasi). Ushbu taklifning amaliyotga tatbiq etilishi natijasida 2023-yilda jismoniy shaxslar bo‘yicha o‘rtacha tortilgan kredit foiz stavkasi 2022 yilga nisbatan 0,1 foizli punktga pasayib, 21,4 % ni tashkil qilgan;
tijorat banklari tomonidan kreditlar bo‘yicha daromadlilik darajasini, ya’ni kreditlar bo‘yicha foizli daromadlarning o‘rtacha umumiy kreditlar hajmiga nisbatini oshirish maqsadida bank passivlari tarkibida kreditlar bo‘yicha majburiyatlar etarli darajada bo‘lishiga erishish hamda u bilan imtiyozli kreditlarning umumiy kreditlardagi ulushining optimal darajasi o‘rtasidagi mutanosiblikni ta’minlash taklifi “Mikrokreditbank” ATB amaliyotiga joriy etilgan (“Mikrokreditbank” ATBning 2025 yil 5 martdagi 27/4486-son ma’lumotnomasi). Ushbu taklifni amaliyotga joriy etish natijasida, ushbu yo‘nalishda ajratiladigan kreditlar bo‘yicha risklar darajasi pasayishiga erishilgan;
kredit riskini kamaytirish maqsadida mijoz va birgalikda qarz oluvchi mavjud kreditlarining kredit grafigi bo‘yicha eng yuqori darajadagi to‘lov summasini inobatga olish, boshqa kreditlar bo‘yicha kafillik holatlarini aniqlash hamda kafillik holatlaridagi ishtirok etuvchilar sonidan kelib chiqib ularda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan majburiyatlar ehtimolini baholash orqali kredit yukini hisoblash taklifi “Mikrokreditbank” ATB amaliyotiga joriy etilgan (“Mikrokreditbank” ATBning 2025 yil 5 martdagi 27/4486-son ma’lumotnomasi). Ushbu taklifning amaliyotga joriy etilishi 2024-yil 1-iyul holatiga bankda sof kreditlarning brutto kreditlardagi ulushi bir yil davomida 0,59 foizli punktga o‘sishiga xizmat qilgan.
