Achilova Nilufar Mansurovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Nemis va o‘zbek tillarida animalistik frazeologizmlarning lingvokulturologik xususiyatlari”, 10.00.06 – Qiyosiy adabiyotshunoslik, chog‘ishtirma tilshunoslik va tarjimashunoslik.
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.2.PhD/Fil3467
Ilmiy rahbar: Imyaminova Shuxratxon Salijanovna, filologiya fanlari nomzodi, professor
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.01.11.
Rasmiy opponentlar: Sadullaeva Nilufar Azimovna, filologiya fanlari doktori (DSc), professor, Abdullaeva Sohiba Yakubovna, filologiya fanlari nomzodi, dotsent
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat chet tillari universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi Nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlarning frazeo-semantik xususiyatlari, konseptual mazmuni hamda universal va milliy-madaniy xususiyatlarini aniqlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat:
nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlarning miqdoriy tarkibi va semantik ko‘lamining qiyosiy tahlili asosida nemis tilida hayvon nomlari bilan bog‘liq frazeologik birliklarda inson xarakteri, aqliy salohiyat, mehnat faoliyati, ijtimoiy munosabatlar, hissiy holat va axloqiy baholashni ifodalovchi semantik maydonlarning kengroq qamrab olingani izohlanib, bu kenglik nemis xalqining hayvonot olamiga bo‘lgan tarixiy-madaniy munosabati natijasi ekanligi aniqlangan;
nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlar tarkibiy tuzilishiga ko‘ra so‘z birikmasi, gap va predikativ birliklar shaklidagi modellarga ajratilib, mazmuniy jihatdan esa inson xarakteri, aqliy va jismoniy holat, ijtimoiy munosabat hamda baholovchi ma’nolarni ifodalovchi guruhlarga tasniflangan hamda mazkur birliklarning har ikki tilda antropotsentrik yo‘nalishga ega bo‘lgan frazeologik birliklar qatlami tarkibiga mansubligi dalillangan;
animalistik frazeologizmlarning frazeo-semantik jihatlari inson xarakteri va ijtimoiy xulq-atvorini ifodalovchi semantik komponentlar doirasida tavsiflanib, uy hayvonlari bilan bog‘liq frazeologizmlarda aqllilik–ahmoqlik, mehnatsevarlik–dangasalik, itoatkorlik–qaysarlik kabi qarama-qarshi semantik juftliklar, yovvoyi hayvonlar bilan bog‘liq birliklarda esa jasorat, ayyorlik, tajovuzkorlik, yovuzlik va yolg‘izlik kabi belgilarning yetakchi ekanligi isbotlangan;
nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlar materiallari asosida madaniy-semantik universal va differensial xususiyatlar belgilangan bo‘lib, nemis va o‘zbek tillarida jasorat, ayyorlik va vafodorlik kabi insoniy sifatlarning ko‘pincha bir xil hayvon obrazlari orqali ifodalanishi universal holat sifatida, nemis tilida tulki, bo‘ri, ot va it obrazlarining, o‘zbek tilida esa tulki, eshak, bo‘ri va it obrazlarining semantik yuklama va baholovchi konnotatsiyasida kuzatiladigan tafovutlar esa differensial xususiyat sifatida asoslangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlarning miqdoriy tarkibi va semantik ko‘lamining qiyosiy tahlili asosida nemis tilida hayvon nomlari bilan bog‘liq frazeologik birliklarda inson xarakteri, aqliy salohiyat, mehnat faoliyati, ijtimoiy munosabatlar, hissiy holat va axloqiy baholashni ifodalovchi semantik maydonlarning kengroq qamrab olingani izohlanib, bu kenglik nemis xalqining hayvonot olamiga bo‘lgan tarixiy-madaniy munosabati natijasi ekanligiga oid xulosalardan Erasmus+ dasturining Projet № 598340-EPP-1-2018-1-ES-EPPKA2-BHE-JP University ooperation Framework for Knowledge Transfer inentral Asia and China (UNIA) grant loyihasidan foydalanildi. (Mirzo O‘lug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universitetining 2025-yil 29 - oktyabrdagi 04/11-25765-son ma’lumotnomasi). Natijada qarindosh bo‘lmagan nemis va o‘zbek tillari asosida tilshunoslikning frazeologiya sohasi uchun nazariy manbalarni yaratish, animalistik komponentli frazeologizmlarning qo‘llanish jarayonlari, har ikkala tilda o‘zaro muvofiqligi ilmiy - nazariy manbalar bilan boyitilgan;
nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlar tarkibiy tuzilishiga ko‘ra so‘z birikmasi, gap va predikativ birliklar shaklidagi modellarga ajratilib, mazmuniy jihatdan esa inson xarakteri, aqliy va jismoniy holat, ijtimoiy munosabat hamda baholovchi ma’nolarni ifodalovchi guruhlarga tasniflangan hamda mazkur birliklarning har ikki tilda antropotsentrik yo‘nalishga ega bo‘lgan frazeologik birliklar qatlami tarkibiga mansubligiga doir xulosalardan O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “Madaniyat va ma'rifat” telekanalining “Agar” tok-shousining ssenariylarida foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi 2025-yil 27-avgustdagi 15-20-648-son ma’lumotnomasi). Natijada animalistik frazeologizmlarning frazeologik lug‘atlar asosida elektron lug‘atlarni yartilishi va mavjudlarini yanada takomillashtirilishini kompleks o‘rganish uchun ilmiy-nazariy asos yaratilgan;
animalistik frazeologizmlarning frazeo-semantik jihatlari inson xarakteri va ijtimoiy xulq-atvorini ifodalovchi semantik komponentlar doirasida tavsiflanib, uy hayvonlari bilan bog‘liq frazeologizmlarda aqllilik–ahmoqlik, mehnatsevarlik–dangasalik, itoatkorlik–qaysarlik kabi qarama-qarshi semantik juftliklar, yovvoyi hayvonlar bilan bog‘liq birliklarda esa jasorat, ayyorlik, tajovuzkorlik, yovuzlik va yolg‘izlik kabi belgilarning yetakchi ekanligi xususidagi xulosalardan Toshkent davlat agrar universitetida 2024-2025-yillarda bajarilgan AL-672205589-sonli “O‘rmonchilik sohasiga oid atamalarning o‘zbekcha-inglizcha-ruscha-nemischa illyustrativ elektron lug‘at va mobil ilovasini yaratish” nomli grant loyihasi doirasida belgilangan vazifalarning ijrosini ta'minlashda foydalanilgan. (Toshkent davlat agrar universitetining 14.08.2025 yildagi 1/4-1-1234 - son ma’lumotnomasi). Natijada nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlarning lingvokulturologik universal va differensial xususiyatlari aniqlanib, ilmiy anjumanlarda bakalavr yo‘nalishi va magisturatura mutaxassisliklarida tahsil olayotgan talabalarga ma’ruza shaklida tadbiq etilishiga erishilgan.
nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlar materiallari asosida madaniy-semantik universal va differensial xususiyatlar belgilangan bo‘lib, nemis va o‘zbek tillarida jasorat, ayyorlik va vafodorlik kabi insoniy sifatlarning ko‘pincha bir xil hayvon obrazlari orqali ifodalanishi universal holat sifatida, nemis tilida tulki, bo‘ri, ot va it obrazlarining, o‘zbek tilida esa tulki, eshak, bo‘ri va it obrazlarining semantik yuklama va baholovchi konnotatsiyasida kuzatiladigan tafovutlar esa differensial xususiyat sifatidadagi chiqarilgan xulosalardan O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi “Madaniyat va ma'rifat” telekanalining “Agar” tok-shousining ssenariylarida foydalanilgan (O‘zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi 2025-yil 27-avgustdagi 15-20-648-son ma’lumotnomasi). Natijada teleko‘rsatuv ssenariylari nemis va o‘zbek tillaridagi animalistik frazeologizmlarning milliy va universal jihatlari xususidagi manbalar bilan boyitilgan.
