Nishanbaeva Nilufar Yunusdjanovnaning
fan doktori (DSc) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Bolalarda atopik dermatitning klinik-immunogenetik jihatlari: diagnostika va olib borish usullarini optimallashtirish” 14.00.36 – Allergologiya va immunologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.2.DSc/Tib1356.
Ilmiy maslaxatchi: Mirraximova Maktuba Xabibullaevna tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Toshkent davlat tibbiyot universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa (muassasalar) nomi, IK raqami: Immunologiya va inson genomikasi instituti, DSc.05/2025.27.12.Tib.26.01.
Rasmiy opponentlar: Ziyadullaev Shuxrat Xudayberdievich tibbiyot fanlari doktori, professor; Abdujabarova Zulfiya Muratxodjaeva tibbiyot fanlar doktori, dotsent; Shaxzoda Shavkatovna Ganieva, tibbiyot fanlari doktori, dotsent.
Yetakchi tashkilot: Samarqand davlat tibbiyot universiteti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi bolalarda atopik dermatitning klinik-immunogenetik jihatlarini aniqlash, tashxislash va olib borish usullarini optimallashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida CTLA4 49G/A genining G alleli kasallik xavfi rivojlanishining protektiv omili, A alleli va A/A genotipi kasallik rivojlanishining xavf omili ekanligi va geterozigot G/A genotipi esa ahamiyatli farq qayd etmasligi isbotlangan;
ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalarda atopik dermatit va bronxial astma bilan komorbid kechganida CTLA4 49G/A geni gomozigot A/A genotipining uchrashi kasallik og‘ir kechishi bilan ishonchli va residivlar soni bilan korrelyativ bog‘liqligi aniqlangan;
ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida SOD2 C4880T genining T alleli va T/T genotipi kasallik rivojlanish xavfining genetik omili ekanligi, S alleli esa protektiv tendensiyasini namoyon qilsa, C/C va C/T genotiplarida esa nazorat guruxi bilan ahamiyatli farq qilmasligi isbotlangan;
ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalarning atopiyaga moyiligida COMT Val158Met gen polimorfizmining Val va Met allellari xamda Val/Val, Val/Met va Met/Met genotip variantlari bo‘yicha sog‘lomlar bilan ishonchli farq qilmasligi aniqlangan;
ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida CTLA4 va SOD2 polimorfizmlari SCORAD va IgE bilan birgalikda tahlil qilinganda kasallik og‘ir kechish xavfini keskin orishiga sabab bo‘lishi aniqlangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy etilishi. Bolalarda atopik dermatitning klinik-imunogenetik jihatlarini aniqlash, tashxislash va olib borish usullarini optimallashtirish bo‘yicha olingan ilmiy natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida CTLA4 49G/A genining G alleli kasallik xavfi rivojlanishining protektiv omili, A alleli va A/A genotipi kasallik rivojlanishining xavf omili ekanligi va geterozigot G/A genotipi esa ahamiyatli farq qayd etmasligi isbotlanganligi bo‘yicha «Bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish» va «Bolalarda atopik dermatitni erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 26 maydagi 05-25/581-t sonli va 05-25/582-t-sonli xulosalari). Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi bo‘yicha 03.06.2025 yildagi №72-sonli va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi bo‘yicha 27.05.2025yildagi 151a-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 02 dekabrdagi №30/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi atopik dermatiti bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish va erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi usullari xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 25% gacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida CTLA4 49G/A genining G alleli kasallik xavfi rivojlanishining protektiv omili, A alleli va A/A genotipi kasallik rivojlanishining xavf omili ekanligi asoslangan;
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalarda atopik dermatit va bronxial astma bilan komorbid kechganida CTLA4 49G/A geni gomozigot A/A genotipining uchrashi kasallik og‘ir kechishi bilan ishonchli va residivlar soni bilan korrelyativ bog‘liqligi aniqlanganligi bo‘yicha «Bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish» va «Bolalarda atopik dermatitni erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 26 maydagi 05-25/581-t sonli va 05-25/582-t-sonli xulosalari). Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi bo‘yicha 03.06.2025 yildagi №72-sonli va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi bo‘yicha 27.05.2025yildagi 151a-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 02 dekabrdagi №30/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi atopik dermatiti bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish va erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi usullari xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 25% gacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub bolalarda atopik dermatit va bronxial astma bilan komorbid kechganida CTLA4 49G/A geni gomozigot A/A genotipining uchrashi kasallik og‘ir kechishi bilan ishonchli va residivlar soni bilan korrelyativ bog‘liqligi asoslangan;
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida SOD2 C4880T genining T alleli va T/T genotipi kasallik rivojlanish xavfining genetik omili ekanligi, S alleli esa protektiv tendensiyasini namoyon qilsa, C/C va C/T genotiplarida esa nazorat guruxi bilan ahamiyatli farq qayd etmasligi isbotlanganligi bo‘yicha «Bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish» va «Bolalarda atopik dermatitni erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 26 maydagi 05-25/581-t sonli va 05-25/582-t-sonli xulosalari). Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi bo‘yicha 03.06.2025 yildagi №72-sonli va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi bo‘yicha 27.05.2025yildagi 151a-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 02 dekabrdagi №30/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi atopik dermatiti bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish va erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi usullari xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 25% gacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida SOD2 C4880T genining T alleli va T/T genotipi kasallik rivojlanish xavfining genetik omili ekanligi, S alleli esa protektiv tendensiyasini namoyon qilsa, C/C va C/T genotiplarida esa nazorat guruxi bilan ahamiyatli farq qilmasligi asoslangan;
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalarning atopiyaga moyiligida COMT Val158Met gen polimorfizmining Val va Met allellari xamda Val/Val, Val/Met va Met/Met genotip variantlari bo‘yicha sog‘lomlar bilan ishonchli farq qilmasligi aniqlanganligi bo‘yicha «Bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish» va «Bolalarda atopik dermatitni erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 26 maydagi 05-25/581-t sonli va 05-25/582-t-sonli xulosalari). Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi bo‘yicha 03.06.2025 yildagi №72-sonli va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi bo‘yicha 27.05.2025yildagi 151a-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 02 dekabrdagi №30/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi atopik dermatiti bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish va erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi usullari xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 25% gacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub bolalarning atopiyaga moyiligida COMT Val158Met gen polimorfizmining Val va Met allellari xamda Val/Val, Val/Met va Met/Met genotip variantlari sog‘lomlar bilan ishonchli farq qilmasligi asoslangan;
beshinchi ilmiy yangilik: ilk bor o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida CTLA4 va SOD2 polimorfizmlari SCORAD va IgE bilan birgalikda tahlil qilinganda kasallik og‘ir kechish xavfini keskin orishiga sabab bo‘lishi aniqlanganligi bo‘yicha «Bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish» va «Bolalarda atopik dermatitni erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi» uslubiy tavsiyanomalari ishlab chiqilgan (Toshkent tibbiyot akademiyasi muvofiqlashtiruvchi ekspert kengashining 2025 yil 26 maydagi 05-25/581-t sonli va 05-25/582-t-sonli xulosalari). Mazkur taklif Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi bo‘yicha 03.06.2025 yildagi №72-sonli va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi bo‘yicha 27.05.2025yildagi 151a-sonli buyruqlari bilan klinik amaliyotlariga joriy etilgan (Sog‘liqni saqlash vazirligi xuzuridagi ilmiy texnik kengashining 2025 yil 02 dekabrdagi №30/15-sonli xulosasi); ijtimoiy samaradorligi: ilmiy natijalarni klinik amaliyotga joriy etilishi atopik dermatiti bo‘lgan bolalarni tashxislash, davolash taktikasini optimallashtirish, asoratlar va residivlar xolatini kamaytirish xamda xayot sifatini yaxshilashga imkon yaratadi; iqtisodiy samaradorligi: ilmiy natijalarning Respublika ixtisoslashtirilgan pediatriya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ Yo‘l bolalar kasalxonasi amaliy faoliyatlariga joriy etilishi bolalarda atopik dermatitga olib keluvchi xavf omillarini aniqlash, kasallikning oldini olish va erta tashxislashni takomillashtirish va erta tashxislashning immuno-genetik algoritmi usullari xar bir bolaga nisbatan sarflangan mablag‘ning 25% gacha tejash va kasalxonada yotish kunlarini qiskarishga imkon yaratadi; xulosa: o‘zbek millatiga mansub bolalar atopik dermatitida CTLA4 va SOD2 polimorfizmlari SCORAD va IgE bilan birgalikda tahlil qilinganda kasallik og‘ir kechish xavfini keskin orishiga sabab bo‘lishi asoslangan.
