Нажмиддинова Муҳаммаджон Ғайратжон ўғлининг
фан доктори (DSc) диссертацийаси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тезауруслар яратишнинг лингвистик асослари”, 10.00.11 – Тил назарийаси. Амалий ва компютер лингвистикаси (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам:  В2024.2.DSc/Fil845            
Илмий маслахатчи: Рустамов Дилшодбек Абдувоҳидович, филология фанлари доктори (DSc), профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллар институти 
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами:  Андижон давлат чет тиллари институти ҳузуридаги илмий даража берувчи DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Гулямова Шахноза Кахрамоновна, филология фанлари доктори, профессор;  Асранова Мохигул мусабоевна, филология фанлари доктори, доцент; Хамраева Шаҳло Мирджоновна, филология фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат  университети 
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади электрон тезаурусларни ишлаб чиқишнинг лингвистик, хусусан, назарий ва амалий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
электрон тезаурусларнинг аҳамияти, тузилиши ва таркиби тизимли равишда ёритилиб, унда тезауруснинг анъанавий луғатлардан фарқловчи белгилари, хусусан, катта сиғим, гиперматнли шакл, интерактив ишлаш, мултимедия унсурларини жамлаш имконияти, термин, синсет, иерархик ва ассосиатив боғланишлардан ташкил топган ички тузилиши алоҳида кўрсатиб берилган; тезаурусга оид мавжуд илмий ишлар гуруҳларга ажратилиб, уларнинг йўналишлари (педагогик, экологик, ахборот-қидирув, онтологик ва бошқалар), маълумот билан ишлаш усуллари ва натижалари ўзаро қиёсий таҳлил қилинган; электрон тезаурусда маълумотларни ташкил этишнинг (1) иерархик дарахт кўринишида; (2) тармоқли тасвир кўринишида; (3) матрица кўринишида амалга оширилиши, маълумотни тақдим этишнинг эса (1) гиперматнли саҳифалар; (2) қидирув ойнаси ва филтрлаш воситалари; (3) синсетлараро ўзаро ҳаволалар орқали берилиш каби кўринишлари асослаб берилган;
электрон тезаурус бирликларини танлаш ва дастурий восита ишлаб чиқишнинг босқичма босқич методикаси ишлаб чиқилиб, бунда доменни таҳлил қилиш, корпус ва луғатлардан олинган бирликларни частотаси, семантик боғланиши ҳамда эксперт баҳоси асосида саралаш мезонлари белгиланган; синсетларни ишлаб чиқишда трансформерлардан фойдаланиш имкониятлари аниқланиб, БЕРТ типидаги моделлар ёрдамида сўзларнинг контекстга боғлиқ векторли ифодасидан келиб чиқиб синонимик гуруҳларни автоматик шакллантириш ва уларни қўлда текшириш тартиби очиб берилган; 
электрон тезаурусларнинг қидирув тизимлари билан боғланиши ҳамда электрон тезаурус бирликларини танлаш методикаси аниқланиб, тезаурус маълумотлар базасини қидирувга уланадиган, сўровни синоним, гипероним, гипоним ва ассоциатив бирликлар ҳисобга олинган ҳолда кенгайтирадиган, натижаларни долзарблигига кўра тартиблайдиган схема таклиф қилинган; ўзбек тилида кўп маънолилик, синонимия, омонимия ва уларнинг электрон тезаурусда акс этиш тамойиллари ёритилиб, полисемия учун ҳар бир маъно алоҳида синсет сифатида ажратилиши, омонимлар учун мустақил синсетлар ва ўзаро ҳаволалар берилиши, синонимик қаторлар эса корпусда “ўхшаш сўзлар” таҳлили ва мавжуд илмий манбалар асосида тузилиши илмий жиҳатдан асослаб берилган;
онтологиянинг электрон тезаурус яратишдаги вазифаси чуқур асосланган ҳолда очиб берилиб, унда синф, хусусият, мисол ва муносабатлардан иборат онтологик тузилма электрон тезауруснинг дескриптор ва “ўзгарувчи” бирликларини фасетли тасниф (Касарес-Караулов тизими) асосида танлаш ва жойлаштириш мезони сифатида белгиланган; тезаурус тузиш тамойиллари сифатида жинс–тур, меронимия, антонимия ва идеографик майдон муносабатларига таянган ҳолда дескрипторлар тизими ва алифбо кўрсаткичлари шакллантирилган; предмет ва белги билдирувчи сўзлар (нарса, шахс, ўрин, белги номлари) онтологияси ҳамда уларнинг синсетлари “Ўзбек тилининг таълимий корпуси” ва АРАНЕУМ_УЗБЕКИУМ корпуси негизида Wорд Эмбеддингс, гибрид (қўлда + автоматик) таҳлил усуллари орқали моделлаштирилиб, тезаурусда структур бирлик сифатида ифодаланиши далилланган;
ўзбек тилида ҳаракат ва ҳолат ифодаловчи феъл, равиш ва ҳолат ифодаловчи сифатлар синсети тузилиши ҳамда уларнинг электрон тезаурусда ифодаланиши масалалари изчил тадқиқ этилиб, феъл синсетларини яратиш босқичлари (маъно ва семаларни аниқлаш, контекстуал синонимия ва тропонимияни фарқлаш, гипо-гиперонимик муносабатларни белгилаш) ишлаб чиқилган; WордНет тажрибаси, ўзбек тили изоҳли ва синонимлар луғатлари, корпус ҳамда Wорд Эмбеддингс моделлари асосида ҳаракат ва ҳолат феъллари учун синсетлар тизими шакллантирилган; ўзбек тилида ҳолатни ифодаловчи феъл, от, сифат ва равишларнинг семантик ядроси, мавзувий гуруҳлари ва идеографик майдонлари аниқланиб, улар учун семантик яхлитлик, контекстуал синонимлик, маданий шартланганлик ва тизимлилик тамойилларига таянган ҳолда синсетлар ҳамда улар ўртасидаги синонимик, тропонимик, гиперонимик ва антонимик муносабатларни акс эттирувчи электрон тезаурус модели ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертацияда ишлаб чиқилган назарий ва амалий хулоса, тавсия ва ишланмалар асосида:
электрон тезаурусларнинг аҳамияти, тузилиши ва таркиби тизимли равишда ёритилиб, унда тезауруснинг анъанавий луғатлардан фарқловчи белгилари, хусусан, катта сиғим, гиперматнли шакл, интерактив ишлаш, мултимедия унсурларини жамлаш имконияти, термин, синсет, иерархик ва ассосиатив боғланишлардан ташкил топган ички тузилиши алоҳида кўрсатиб берилган; тезаурусга оид мавжуд илмий ишлар гуруҳларга ажратилиб, уларнинг йўналишлари (педагогик, экологик, ахборот-қидирув, онтологик ва бошқалар), маълумот билан ишлаш усуллари ва натижалари ўзаро қиёсий таҳлил қилинган; электрон тезаурусда маълумотларни ташкил этишнинг (1) иерархик дарахт кўринишида; (2) тармоқли тасвир кўринишида; (3) матрица кўринишида амалга оширилиши, маълумотни тақдим этишнинг эса (1) гиперматнли саҳифалар; (2) қидирув ойнаси ва филтрлаш воситалари; (3) синсетлараро ўзаро ҳаволалар орқали берилиш каби диссертациянинг натижалари ва материалларидан Қўқон давлат педагогика институтида 2020-2022-йилларда бажарилган С-ЭCАГД- 18-CА-0067 (П020002335) рақамли “ФЙ-18 Энглиш Аccесс Миcросчоларшип програм” номли Америка Қўшма Штатлари таълим ва маданий ишлар бюроси билан ҳамкорликдаги халқаро лойиҳа доирасида фойдаланилган. Натижада электрон тезаурус консепсияси асосида ўқув-модул ва рақамли луғавий ресурсларни катта сиғимли, гиперматнли ва интерактив шаклда ташкил этиш имконияти яратилган;
электрон тезаурус бирликларини танлаш ва дастурий восита ишлаб чиқишнинг босқичма босқич методикаси ишлаб чиқилиб, бунда доменни таҳлил қилиш, корпус ва луғатлардан олинган бирликларни частотаси, семантик боғланиши ҳамда эксперт баҳоси асосида саралаш мезонлари белгиланган; синсетларни ишлаб чиқишда трансформерлардан фойдаланиш имкониятлари аниқланиб, БЕРТ типидаги моделлар ёрдамида сўзларнинг контекстга боғлиқ векторли ифодасидан келиб чиқиб синонимик гуруҳларни автоматик шакллантириш ва уларни қўлда текшириш тартиби хусусида олинган илмий натижалари ва материалларидан давлат илмий-техник дастурлари доирасидаги 2021-2023-йилларда бажарилган ПФ-201912258. “Ўзбек адабиётининг кўп тилли (ўзбек, рус, инглиз тилларида) электрон платформасини яратиш” амалий грант лойиҳасида фойдаланилган. Натижада кўп тилли электрон платформа учун корпус ва луғат маълумотларига таянган, БЕРТ типидаги моделлар ёрдамида автоматик шакллантирилиб, экспертлар томонидан таҳрирланган синсетларга асосланган тезаурик база яратилишига шароит яратилган ҳамда ўзбек адабий матнларини рус ва инглиз тилларига интеграциялаш жараёнининг лингвистик асослари мустаҳкамланган;
электрон тезаурусларнинг қидирув тизимлари билан боғланиши ҳамда электрон тезаурус бирликларини танлаш методикаси аниқланиб, тезаурус маълумотлар базасини қидирувга уланадиган, сўровни синоним, гипероним, гипоним ва ассоциатив бирликлар ҳисобга олинган ҳолда кенгайтирадиган, натижаларни долзарблигига кўра тартиблайдиган схема таклиф қилинган; ўзбек тилида кўп маънолилик, синонимия, омонимия ва уларнинг электрон тезаурусда акс этиш тамойиллари ёритилиб, полисемия учун ҳар бир маъно алоҳида синсет сифатида ажратилиши, омонимлар учун мустақил синсетлар ва ўзаро ҳаволалар берилиши, синонимик қаторлар эса корпусда “ўхшаш сўзлар” таҳлили ва мавжуд илмий манбалар асосида тузилишига доир илмий хулосалардан Қарши давлат университетида 2021-2023 йилларда амалга оширилган СУЗ-800-21ГР-3181 “Реинфорcинг Энглиш Лангуаге cомпетенcе ат Карши Стате Университй” номли халқаро грант лойиҳаси доирасида фойдаланилган. Натижада инглиз тилини ўқитиш бўйича электрон ўқув муҳитида тезаурус билан интеграллашган семантик қидирув механизмларини қўллаш, сўровларни синоним, гипероним, гипоним ва ассоциатив бирликлар ҳисобига кенгайтиришга хизмат қиладиган долзарб қидирув тизимини шакллантиришга эришилган;
онтологиянинг электрон тезаурус яратишдаги вазифаси чуқур асосланган ҳолда очиб берилиб, унда синф, хусусият, мисол ва муносабатлардан иборат онтологик тузилма электрон тезауруснинг дескриптор ва “ўзгарувчи” бирликларини фасетли тасниф (Касарес-Караулов тизими) асосида танлаш ва жойлаштириш мезони сифатида белгиланган; тезаурус тузиш тамойиллари сифатида жинс–тур, меронимия, антонимия ва идеографик майдон муносабатларига таянган ҳолда дескрипторлар тизими ва алифбо кўрсаткичларига доир таклиф ва тавсияларидан Қўқон университети (КУ) томонидан, КУ Кенгашининг 2024-йил 27-августдаги 1-сонли йиғилиш қарори билан тасдиқланган “Лексикология” ҳамда “Тил аспектларини ўргатиш амалиёти ИИ”  фанининг ўқув дастурларини ишлаб чиқишда фойдаланилган. Натижада фанларнинг мазмуни онтологик ва тезаурик ёндашувлар билан бойитилиб, талабалар учун лексик бирликларнинг таснифи, жинс-тур ва меронимик муносабатлари ҳамда дескриптор-“ўзгарувчи” тизимини назарий ва амалий жиҳатдан ўзлаштириш имкониятлари кенгайтирилган;
предмет номини атовчи бирликлар синсетини ишлаб чиқишнинг қўлда, автоматик ва гибрид ёндашувлари, бир ва кўп маъноли отлар (китоб, офтоб, помидор, олма, тоғ ва б.) учун синсет тузилиши аниқланган ҳамда белги билдирувчи сўзларнинг (сифат, сифатдош, равиш, равишдош) лексик ва идеографик майдони, уларнинг моносемантик ва полисемантик турлари учун синсет, антоним ва уядошлар қатори корпус маълумотлари асосида қай тарзда ажратилиши ва электрон тезаурусда акс эттириш механизмига оид диссертациянинг илмий натижалари ва материалларидан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон-24” ижодий бирлашмаси, “Ўзбекистон” телерадиоканали томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Миллат ва маънавият”, “Адабий жараён”, “Жаҳон адабиёти” номли дастурлар сенарийсида (2025 йил январ ва феврал ойлари) фойдаланилган. Натижада кўрсатув ва эшиттиришлар сенарийларида предмет номлари ва белги билдирувчи бирликларнинг синсетларга асосланган таҳлилидан фойдаланиш йўлга қўйилиб, ўзбек тилининг лексик ва идеографик имкониятларини тизимли ёритиш ҳамда кенг аудитория олдида тезаурик ёндашувни оммалаштиришга эришилган.