Рузибаев Акбарали Турсунбоевичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Катализаторни самарали детоксикациялаш билан ўсимлик мойларини гидрогенлаш технологиясини такомиллаштириш», 02.00.17 – Қишлоқ хоʻжалик ва озиқ-овқат маҳсулотларига ишлов бериш, сақлаш ҳамда қайта ишлаш технологиялари ва биотехнологиялари (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/Т167.
Илмий маслаҳатчи: Серкаев Қамар Пардаевич, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент кимё-технология институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент кимё-технология институти, DSc.03/2025.27.12.Т.42.01.
Расмий оппонентлар: Исабаев Исмоил Бабаджанович, техника фанлари доктори, профессор; Ахмедов Азимжон Нормўминович, техника фанлари доктори, профессор; Сагдуллаева Дилафруз Саидакбаровна, техника фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Гулистон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: ёғларни гидрогенлаш жараёнида катализаторни детоксикациялашнинг самарали усулларини қўллаб ўсимлик мойларини чуқур гидрогенлаш технологиясини такомиллаштириш ҳамда транс кислота миқдори меъёрлаштирилган ёғлар олишнинг илмий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ўсимлик мойларини қисман гидрогенлаб саломас олинганда таркибидаги транс ёғ кислота миқдори белгиланган меъёрдан катализатор активлигига қараб 10-22 барабар кўп бўлиши аниқланиб, катализатор активлиги жараён тезлигига тўғри ва транс кислота миқдорига тескари пропорсионаллиги асосланган;
Н-210, Н-820 ва Ни:Cу катализаторларининг селективлиги, активлиги ва транс кислота ҳосил қилиш хусусиятлари Н-210 < Ни:Cу < Н-820 тартибда ўзгариши, транс кислоталар миқдори селективликка тескари пропорсионаллиги исботланган;
озиқа саломаси олиш жараёнининг технологик режимларини такомиллаштириш орқали чуқур гидрогенланган саломас олинганда водород босими 5 баробар, ҳарорат 1,2 баробар ва катализатор миқдори 3 баробарга ортиши аниқланган;
паст сифатли пахта мойларини чуқур гидрогенлаш тезлиги юқори сифатли мойга нисбатан 2 баробаргача кам бўлиши асосланган;
оқловчи тупроқ ва активланган кўмирнинг 40:60 нисбатдаги аралашмаларини детоксикант сифатида қўллаб, паст сифатли мойларни чуқур гидрогенлаш жараёнини 1,1-1,2 баробарга камайиши исботланган;
мойларни 75-80% консентрацияли мисселлада гидрогенлаш жараён давомийлигини 20% гача, ҳароратни 10% гача, водород босимини 50% гача камайтириши аниқланган;
чуқур гидрогенланган саломасни металсизлантиришнинг такомиллаштирилган технологияси ишлаб чиқилиб, ишқорий рафинациялашда саломасдаги қолдиқ никел миқдорини 1,4, дистилляцияли рафинациялашда 2 баробаргача камайиши исботланган;
паст сифатли ўсимлик мойларидан транс кислота миқдори меъёрлаштирилган юқори сифатли ёғлар олишнинг комплекс технологияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Ёғларни гидрогенлаш жараёнида катализаторни детоксикациялашнинг самарали усулларини қўллаб ўсимлик мойларини чуқур гидрогенлаш технологиясини такомиллаштириш, транс кислота миқдори меъёрлаштирилган ёғлар ишлаб чиқариш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
пахта мойини чуқур гидрогенлашнинг катализаторни детоксиялаш билан такомиллаштирилган технологияси Ўзбекистон Республикаси Ёғ-мой саноат корхоналари уюшмасининг «2025-2027-йилларда амалиётга жорий этиладиган ишланмалар рўйхати»га киритилган (Ўзбекистон Республикаси Ёғ-мой саноат корхоналари уюшмасининг 2025 йил 8 августдаги КС/3-257-сон маълумотномаси). Натижада, гидрогенлаш жараёнининг давомийлигини мой сифатига қараб 3,15-5,00 соатдан 2,95-4,06 соатгача камайтириш, яъни 1,07-1,23 баробарга қисқартириш, ёд сони 7,3-26,1% И2 бўлган чуқур гидрогенланган саломас олиш имконини беради;
чуқур гидрогенланган пахта саломаси ва пахта мойини переетерификациялаш технологияси Ўзбекистон Республикаси Ёғ-мой саноат корхоналари уюшмасининг «2025-2027-йилларда амалиётга жорий этиладиган ишланмалар рўйхати»га киритилган (Ўзбекистон Республикаси Ёғ-мой саноат корхоналари уюшмасининг 2025-йил 8-августдаги КС/3-257-сон маълумотномаси). Натижада, пахта саломаси ва пахта мойи 10:90, 20:80, 25:75 нисбатларида переетерификациялаб транс кислоталар миқдори 2 % дан кам маҳсус ёғлар олиш имконини беради;
транс кислота миқдори камайтирилган ёғларни маргарин саноатида қўллаш технологияси Ўзбекистон Республикаси Ёғ-мой саноат корхоналари уюшмасининг «2025-2027-йилларда амалиётга жорий этиладиган ишланмалар рўйхати»га киритилган (Ўзбекистон Республикаси Ёғ-мой саноат корхоналари уюшмасининг 2025-йил 8-августдаги КС/3-257-сон маълумотномаси). Натижада, маргарин таркибидаги транс кислота миқдорининг 2% дан ошмаслиги таъминланган ва маргариннинг органолептик кўрсаткичларини янада яхшилаш имконини беради.