Raxmatullaeva Shaxodat Ziyotovnaning fan doktori (DSc)
dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i “Boshlang‘ich ta’limda o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning lingvodidaktik asoslarini takomillashtirish” 13.00.02 – Ta’lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi (o‘zbek tili).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2023.4.DSc/Ped764
Ilmiy maslahatchi: -
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Iqtisodiyot va pedagogika universiteti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi.
IK raqami: Qarshi davlat universiteti, DSc.03/2025.27.12.Fil.11.05.
Rasmiy opponentlar: pedagogika fanlari doktori, professor Nurillaeva Shaxlo Uktamovna; pedagogika fanlari doktori, professor Qo‘ldoshev Rustambek Avezmurodovich; filologiya fanlari doktori, dotsent Islomov Ikrom Xushbokovich;
Yetakchi tashkilot: Termiz davlat universiteti
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi boshlang‘ich sinf ona tili ta’limida o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishning lingvodidaktik asosini takomillashtirish, til ta’limida o‘quv topshiriqlarining o‘rni va ahamiyatini ochib berishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
boshlang‘ich sinf o‘quv topshiriqlarini o‘quvchi yoshiga nisbatan pedagogik, psixologik va lingvodidaktik jihatdan tasniflash va tavsiflash, ularning ona tili ta’limida tutgan o‘rni va vazifalari aniqlangan;
boshlang‘ich sinf ona tili darslarida o‘quv topshiriqlarini ishlab chiqishda o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malaka hosili qilishi, savol va topshiriqlarni ongli bajarishga yo‘naltirish, fikrlashga undash hamda ona tili ta’limida nutqiy kompetensiyaning tizimli hosil bo‘lishi va rivojlanishiga erishish mumkinligi lingvodidaktik jihatdan isbotlangan;
boshlang‘ich sinfda matn bilan ishlash texnologiyasi, savol va topshiriqlar tuzish, nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirishda nutq vaziyatidan kelib chiqib murojaat qilishga o‘rgatish, lisoniy-uslubiy darajalari, til o‘qitish metodikasida o‘quv topshirig‘iga pragmatik usulda yondashishning ilmiy-metodik afzalliklari dalillangan;
tinglab tushunish ko‘nikmasi bilan birga o‘quvchida muloqot vaziyatiga ko‘ra murojaat qilish, nutq so‘zlash malakasini ham baravar rivojlantirish lozimligini nazarda tutib, o‘quvchini to‘g‘ri va mantiqli fikr ifodalashga o‘rgatish yo‘llari, turlari, innovatsion metodlar bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan;
boshlang‘ich sinfda baholash tizimi uchun matn ustida ishlash orqali eshitganlarini to‘g‘ri tushuna olish, adabiy tilda ravon gapira olish, matnni o‘qib tushuna olish hamda to‘g‘ri va mazmunli yoza olish ko‘nikmalari ona tili ta’limining o‘ziga xos xususiyatlari ochib berilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Boshlang‘ich ta’lim tizimida ona tilidan o‘quv topshiriqlari ishlab chiqishning lingvodidaktik asosini takomillashtirish doirasida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijalari asosida:
boshlang‘ich sinf o‘quv topshiriqlarini o‘quvchi yoshiga nisbatan pedagogik, psixologik va lingvodidaktik jihatdan tasniflash va tavsiflash, ularning qo‘llanilish o‘rinlari, boshlang‘ich sinf ona tili ta’limida tutgan o‘rni va vazifalarini aniqlashga doir fikr va mulohazalardan 2020-2023-yillarda Qori-Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi fanlari milliy instituti Qoraqalpog‘iston filialida bajarilgan F1-XT-0-92997 raqamli “Yoshlarni umuminsoniy, milliy va tarixiy qadriyatlar uyg‘unligi asosida ma’naviy-axloqiy tarbiyalashning muammolari” mavzusidagi fundamental loyihasini amalga oshirishda foydalanilgan (Qori Niyoziy nomidagi Tarbiya pedagogikasi milliy instituti Qoraqalpog‘iston filiali direktorining 2026-yil 23-fevraldagi 89-raqamli ma’lumotnomasi). Natijada, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ona tili ta’limi jarayonida o‘quv topshiriqlardan maqsadli foydalanish ko‘nikmasini shakllantirishga xizmat qilgan;
boshlang‘ich sinfda tinglab tushunish, muloqot vaziyatiga ko‘ra murojaat qilish, nutq so‘zlash malakasini rivojlantirish, o‘quvchini to‘g‘ri va mantiqli savol berishga o‘rgatishga oid tajribalar tahliliga doir ma’lumotlardan “Ona tili o‘qitish metodikasi” nomli o‘quv qo‘llanmani ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2023-yil 25-avgustdagi 391-son buyrug‘i bilan tasdiqlangan 391201-sonli nashr guvohnomasi). Natijada, ona tili o‘qitish jarayonida o‘quvchilarda savol o‘quv topshiriqlaridan foydalanishga doir nazariy ma’lumotlar bilan boyitilishiga erishilgan;
ona tili darslarida tinglab tushunish, gapirish, o‘qish va yozish ko‘nikmalari tahlil elementlaridan foydalanib, boshlang‘ich sinfda mashqlardan, asosan, ko‘nikma va malaka hosil qilishda, savol va topshiriqlardan biror amalni bajarishga yo‘naltirish, fikrlashga undash hamda o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakani baholash maqsadlarida foydalanish ona tili ta’limida nutqiy kompetensiyaning tizimli hosil bo‘lishi va rivojlanishiga erishishga doir amaliy taklif va tavsiyalardan 2012-2016- yillarda FI-FA-0-43429.FA-FI. GOO2 “Qoraqalpoq folklori va adabiyoti janrlarining nazariy masalalarini tadbiq etish” hamda 2017-2020-yillarda FA-F1-OO5 “Qoraqalpoq folklorshunosligi va adabiyotshunosligini tadqiq etish” mavzusidagi loyihani amalga oshirishda foydalanilgan (Qori Niyoziy nomidagi tarbiya pedagogikasi milliy instituti Qoraqalpog‘iston filiali direktorining 2025-yil 24-fevraldagi 90-raqamli ma’lumotnomasi). Natijada, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari metodik tayyorgarligi jarayonida savol va topshiriqlardan o‘rinli foydalanish ta’minoti takomillashtirilishiga xizmat qilgan;
boshlang‘ich ta’limda o‘quv topshiriqlari ustida ishlash orqali sinf o‘quvchilarining faolligini oshirish, ko‘nikma va malaka hosil qilish, tinglab tushunish va ularda matnni o‘qib tushuna olish hamda to‘g‘ri va mazmunli yoza olish ko‘nikmalarini shakllantirishda interfaol texnologiyalar (“Bir so‘z bilan nomlang”, “Taxmin qiling va o‘qing”, “Kim biladi, davom eting”, “Bo‘g‘in yoki so‘z”)ni adaptivlik, variativlik, mobillik tamoyillariga ko‘ra integratsiyalash asosida takomillashtirilganligiga doir amaliy taklif va tavsiyalardan “Ona tili-o‘qish savodxonligi va uni o‘qitish metodikasi” nomli darslikni ishlab chiqishda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2024-yil 1-avgustdagi 277-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan 277-387-sonli nashr guvohnomasi). Natijada, ona tili fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarni savol o‘quv topshiriqlari bilan ishlash ko‘nikmasini shakllantirish orqali ta’lim samaradorligi oshirilishiga xizmat qilgan;
o‘quvchilarda o‘qib tushunish, tinglab tushunish madaniyatini shakllantirish metodikasi o‘quv materiallari bilan ishlash (chaqiruv, anglash, fikrlash) va amaliy faoliyat (tushunish, anglash, tahlil, baholash) tajribalarini amaliy vektorga ustuvorlik berish orqali gorizontal integratsiyalash asosida takomillashtirilganligiga doir ma’lumotlardan “Ona tili-o‘qish savodxonligi va uni o‘qitish metodikasi” nomli o‘quv qo‘llanmani tayyorlashda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2024-yil 11-noyabrdagi 429-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan 429-796-sonli nashr guvohnomasi). Natijada, o‘quvchilarda nutq madaniyatini shakllantirish jarayonining metodik ta’minoti takomillashtirilishiga xizmat qilgan.
