Дустов Азиз Юсуфовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Айланма сув тизимларида туз чўкиндиси ва коррозияни олдини олиш (шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш корхонаси мисолида)”.
05.09.04 – “Сув таъминоти. Канализация. Сув ҳавзаларини амалга оширадиган қурилиш тизимлари”.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: Б2026.1.PhD/Т6320
Илмий раҳбарнинг Ф.И.Ш., илмий даражаси ва унвони: Латипов Шаҳбоз Алишер ўғли, техника фанлари фалсафа доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат архитектура-қурилиш университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Қарши давлат техника университети ҳузуридаги илмий даражалар берувчи PhD.03/2025.27.12.Т.17.02. рақамли Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Мирзаев Абдуалим Боймурадович – Техника фанлари номзоди, доцент. Шомуродов Анвар Иркинович – Техника фанлари фалсафа доктори, (PhD), катта илмий ходим.
Етакчи ташкилот: Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади: Саноат корхоналарининг айланма сув таъминоти тизимларида коррозия ва туз чўкиндилари ларни бир вақтнинг ўзида олдини олиш учун юқори самарадорликка эга паст молекуляр оғирликдаги турли амин бирикмалар асосидаги композицион ингибиторларни ишлаб чиқиш ва уларнинг самарадорлигини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
саноат корхоналарининг айланма совитиш сув тизимларида бир вақтнинг ўзида коррозия ва туз чўкиндиларини олдини олишга мўлжалланган, турли аминлар асосида комплекс ингибитор ишлаб чиқилган ва унинг таркибий хусусиятлари ҳамда таъсир механизми асосланган;
сувнинг ион таркиби, пҲ, ҳарорат ва оқим тезлиги каби омилларни инобатга олган ҳолда, Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш корхонаси шароитида ингибиторларнинг 1% гача бўлган улуши оптимал доза эканлиги аниқланган;
олинган коррозия ингибиторларни турли эритмалар: хусусан, градерния суви, натрий сулфат, натрий сулфид, натрий гидрокарбонат, натрий гипохлорид, натрий карбонат, калий хлорид, К2СО4·МгСО4·6Ҳ2О, МгСО4·КCл·Ҳ2О, CаCО3, CаCЛ2, МгCл2, МгЅО4, СаЅО4 ларга қоʻллаш натижасида коррозия тезлиги 0,004 м/с2 гача, ҳимоя даражаси 97,6 фоизгача самарадорлиги аниқланган;
импорт ўрнини босувчи ва экологик жиҳатдан хавфсизлигини инобатга олган ҳолда, маҳаллий хомашёлар асосида ингибитор ишлаб чиқилган ва иқтисодий самарадорлиги 19 % эканлиги асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг айланма сув тизимларида туз чўкмаси ҳосил бўлиши ва коррозия жараёнларини камайтириш бўйича олинган натижалар асосида:
Тадқиқот давомида ишлаб чиқилган паст молекуляр оғирликдаги амин асосидаги комплекс ингибитор ва уни қўллаш технологияси Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси айланма совитиш сув тизимларида синовдан ўтказилиб, амалиётга жорий этилган. (Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг 21-ноябр 2025-йил Ф06/ЭМ-4131-сон маълумотномаси), (“Ўзбекнефтгаз” акциядорлик жамиятининг 24-ноябр 2025-йил 06-11-2-16-250 сон маълумотномаси) Натижада коррозия тезлиги камайиб, туз чўкиндилари ҳосил бўлиши чекланиши ҳисобига технологик ускуналар иш самарадорлиги 8-12 % гача ошириш имкони яратилган;
корхона шароитида аниқланган оптимал дозалар асосида ингибиторни қўллаш регламенти ишлаб чиқилиб, Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси амалиётига жорий қилинган (Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг 21-ноябр 2025-йил Ф06/ЭМ-4131сон маълумотномаси), (“Ўзбекнефтгаз” акциядорлик жамиятининг 24-ноябр 2025-йил 06-11-2-16-250 сон маълумотномаси) Натижада ускуналарнинг хизмат муддати 8–12 % га узайиб, авариявий ҳолатлар камайди ҳамда эксплуатацион харажатлар қисқариши таъминланган;
тадқиқотда ишлаб чиқилган коррозия, чўкинди жараёнлари ўртасидаги эмпирик модел Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси сув кимёси лабораториясида мониторинг ва прогнозлашни автоматлаштириш жорий этилган (Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг 21-ноябр 2025-йил Ф06/ЭМ-4131сон маълумотномаси), (“Ўзбекнефтгаз” акциядорлик жамиятининг 24-ноябр 2025-йил 06-11-2-16-250 сон маълумотномаси). Натижада модел ингибитор самарадорлигини олдиндан баҳолаш ва сарфини оптималлаштириш имконияти яратилган;
маҳаллий хомашёлар асосида ишлаб чиқилган ингибиторнинг импорт ўрнини босувчи технологияси Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармаси да харид харажатларини камайтириш ва экологик хавфсиз кимёвий воситалардан фойдаланиш жорий этилган (Шўртан нефт ва газ қазиб чиқариш бошқармасининг 21-ноябр 2025-йил Ф06/ЭМ-4131сон маълумотномаси), (“Ўзбекнефтгаз” акциядорлик жамиятининг 24-ноябр 2025 йил 06-11-2-16-250 сон маълумотномаси). Натижада ингибиторнинг импорт ўрнини босувчи технология жорий этилиши жараёнида харид харажатлари камайди ва экологик хавфсиз кимёвий воситалардан фойдаланиш 7–10 % га ошиши имкони яратилган.