Рахматов Фурқат Абдираззоқовичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тармоқ ресурсларида ахборот хавфсизлиги таҳдидларини аниқлаш усуллари ва воситалари”, 05.01.05 - “Ахборотларни ҳимоялаш усуллари ва тизимлари. Ахборот ва киберхавфсизлик” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.3.DSc/Т968.
Илмий маслаҳатчи: Мусаев Мухаммаджан Махмудович, техника фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Муҳаммад ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети, DSc.09/2025.27.12.Т.01.02.
Расмий оппонентлар: Ботиров Файзуллажон Бахтиёрович, техника фанлари доктори, доцент; Кабулов Анвар Василович, техника фанлари доктори, профессор; Жураев Ғайрат Умарович, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат техника университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга эга.
II. Тадқиқотнинг мақсади тармоқ ресурсларида ахборот хавфсизлиги таҳдидларини аниқлашни тезлаштириш имконини берувчи усул ва воситаларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
тармоқ ресурсларига таҳдидлар хусусиятлари таҳлили асосида ҳужумлар, шунингдек улар келтириб чиқарувчи аномалияларни тезкор аниқлаш имконини берувчи муҳим белгилар ва нормал тармоқ трафигидаги оғишларга сезгир параметрлар аниқланган;
ҳужумларнинг муҳим белгилари ва нормал тармоқ трафигидаги оғишларга сезгир параметрларни тадқиқ қилиш асосида нормал тармоқ трафиги модели ва таҳдидлар турини аниқлаш имконини берувчи таснифлаш қоидалари ишлаб чиқилган;
нормал трафик модели ва таснифлаш қоидаларидан фойдаланган ҳолда ҳужумлар ва улар келтириб чиқарувчи аномалияларни тезкор аниқлашнинг такомиллаштирилган ПНҲАД усули ва унинг алгоритми ишлаб чиқилган;
ПНҲАД усули ва сунъий интеллект моделлари асосида тармоқ ресурсларига қўшма таҳдидларни аниқлаш имконини берувчи кўп босқичли такомиллаштирилган ҳимоя усули ишлаб чиқилган;
кўп босқичли такомиллаштирилган ҳимоя усули асосида СДН/НФВ консепсиясига асосланган реал вақтда аномалияларни аниқлаш, таснифлаш ва автоматик жавоб беришни таъминловчи тизим архитектураси ишлаб чиқилган;
ўтказилган тажриба натижалари асосида ишлаб чиқилган усулларни турли ахборот тизимларига жорий этиш ва кенгайтириш ссенарийлари бўйича тавсиялар ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тармоқ ресурсларига таҳдидларни аниқлаш усул ва воситалари бўйича олинган илмий натижалар асосида:
тармоқ ресурсларига таҳдидлар хусусиятлари таҳлили асосида ҳужумлар, шунингдек улар келтириб чиқарувчи аномалияларни тезкор аниқлаш имконини берувчи муҳим белгилар ва нормал тармоқ трафигидаги оғишларга сезгир параметрлар асосида яратилган дастур “Электрон онлайн-ауксионларни ташкил этиш” акциядорлик жамияти ва “Киберхавфсизлик маркази” давлат унитар корхонаси порталларининг амалий фаолиятига жорий қилинган (Рақамли технологиялар вазирлигининг 2025-йил 16-сентябрдаги 33-8/6609-сон маълумотномаси). Апробация натижаларига кўра, дастурий восита ДДоС-ҳужумларини, ХСС-ҳужумлар ва СҚЛ-инексияларни самарали аниқлаган ҳамда ўртача 98.6 фоиз аниқликни кўрсатган;
ҳужумларнинг муҳим белгилари ва нормал тармоқ трафигидаги оғишларга сезгир параметрларни тадқиқ қилиш асосида нормал тармоқ трафиги модели ва таҳдидлар турини аниқлаш имконини берувчи таснифлаш қоидалари асосида яратилган дастур “Электрон онлайн-ауксионларни ташкил этиш” акциядорлик жамияти порталининг амалий фаолиятига жорий қилинган (Рақамли технологиялар вазирлигининг 2025-йил 16-сентябрдаги 33-8/6609-сон маълумотномаси). Апробация натижаларига кўра, дастурий восита тармоқ ресурсига бўлган ҳужумларни аниқлашда ёлғон рост (ФП) даражаси эса 2.1 фоизни ташкил этган.
нормал трафик модели ва таснифлаш қоидаларидан фойдаланган ҳолда ҳужумлар ва улар келтириб чиқарувчи аномалияларни тезкор аниқлашнинг такомиллаштирилган ПНҲАД усули ва унинг алгоритми асосида яратилган дастур “Рақамли ҳукумат лойиҳаларини бошқариш маркази” давлат муассасаси порталининг амалий фаолиятига жорий қилинган (Рақамли технологиялар вазирлигининг 2025-йил 16-сентябрдаги 33-8/6609-сон маълумотномаси). Натижаларига кўра, дастурий восита ДоС/ДДоС туркумига мансуб ҳужумларни аниқлашда ўртача реакция вақти 20 миллисекунддан кам кўрсаткични ташкил этган.
ПНҲАД усули ва сунъий интеллект моделлари асосида тармоқ ресурсларига қўшма таҳдидларни аниқлаш имконини берувчи кўп босқичли такомиллаштирилган ҳимоя усули асосида яратилган дастур “Электрон онлайн-ауксионларни ташкил этиш” акциядорлик жамияти порталининг амалий фаолиятига жорий қилинган (Рақамли технологиялар вазирлигининг 2025-йил 16-сентябрдаги 33-8/6609-сон маълумотномаси). Синовларда юқори тезликни таъминлаш учун ПНҲАД алгоритми ва WҲ-ХГБоост модели ҳамкорлигидан фойдаланилган. Тестлаш натижаларига кўра, дастур ДДоС-ҳужумларини 98.5 фоизни, ХСС-ҳужумлар ва СҚЛ-инексияларни аниқлашда 98.7 фоиз аниқликни кўрсатиб, реакция вақти эса 15-20 миллисекундни ташкил этган;
кўп босқичли такомиллаштирилган ҳимоя усули асосида СДН/НФВ консепсиясига асосланган реал вақтда аномалияларни аниқлаш, таснифлаш ва автоматик жавоб беришни таъминловчи тизим архитектурасининг виртуал тармоқ функсиялари “Ўзбектелеком” аксионерлик компанияси порталининг амалий фаолиятига жорий қилинган (Рақамли технологиялар вазирлигининг 2025-йил 16-сентябрдаги 33-8/6609-сон маълумотномаси). Апробация жараёнида виртуал тармоқ функсиялари ДоС/ДДоС, ХСС, СҚЛ-инексия каби таҳдидларга бардошлилиги синовдан ўтказилган. Ўтказилган синовларда ҳужумларни аниқлаш ўртача 98.2 фоиз аниқликни кўрсатиб, тизимнинг ишлаш қуввати эса бир сонияда 2.5 миллионта пакет (ппс) кўрсаткични ташкил этган;
ўтказилган тажриба натижалари асосида ишлаб чиқилган усулларни турли ахборот тизимларига жорий этиш ва кенгайтириш ссенарийлари бўйича тавсиялар “Рақамли ҳукумат лойиҳаларини бошқариш маркази” давлат муассасаси ва “Электрон онлайн-ауксионларни ташкил этиш” акциядорлик жамияти порталларининг амалий фаолиятига жорий қилинган (Рақамли технологиялар вазирлигининг 2025-йил 16-сентябрдаги 33-8/6609-сон маълумотномаси). Натижаларга кўра, жорий этишнинг турли кенгайтириш ссенарийлари бўйича таклиф этилган алгоритмлар ва моделлар ДДоС, ХСС ва СҚЛ-инексия ҳужумларини аниқлашда 98.6 фоиз аниқликни кўрсатган. Моделларнинг башоратлаш вақти эса 10 миллисекундни ташкил этиб, дастурий восита томонидан таҳдидлар манбаларининг манзиллари автоматик блоклаш ва логлаш тўлиқ амалга оширилган.
