Қурбонов Хуршид Азаматовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Водород – ҳаво аралашмасини рационал шакллантириш билан транспорт воситалари дизелларининг эксплуатацион кўрсаткичларини яхшилаш”, 05.08.06 – “Ғилдиракли ва гусеницали машиналар ва уларни ишлатиш” (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам Б2025.3.PhD/Т6030
Илмий раҳбар: Исматов Жуманиез Файзуллаевич, техника фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат транспорт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Тошкент давлат транспорт университети ҳузуридаги DSc.10/2025.27.12.Т.01.02 рақамли илмий кенгаш
Расмий оппонентлар: Иноятходжаев Жамшид Шухратуллаевич техника фанлари доктори, профессор; Юсупов Умидбек Болтаевич техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Жиззах политехника институти.
Диссертация йўналиши. Техника йўналиши. Назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади водород-ҳаво аралашмасини рационал шакллантириш билан транспорт воситалари дизелларининг эксплуатацион кўрсаткичларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
ҳисобий тадқиқот усули асосида дизелларда ҳаво орқали цилиндрга узатилаётган водородни қўшимча ёнилғи сифатида бериш шароитида ёнувчи аралашма компонентларининг термо-кимёвий хусусиятларини инобатга олувчи ҳамда двигателнинг иш жараёнларини тавсифловчи математик модел ишлаб чиқилган;
лаборатория тадқиқотлари асосида ҳаво оқими орқали цилиндрга узатилаётган водороддан қўшимча ёнилғи сифатида фойдаланиладиган дизел двигателларининг иш жараёнларини стенд шароитида синаш услубиёти ва экспериментал дастури такомиллаштирилган;
экспериментал тадқиқотлар асосида дизел двигателида ҳаво оқими орқали цилиндрга узатилаётган водороддан қўшимча ёнилғи сифатида фойдаланиш шароитида, двигател юклама режимига боғлиқ равишда бериладиган водород миқдорини аниқлаш учун самарадорлик мезони ишлаб чиқилган;
Интерполяция усулидан фойдаланиш асосида дизел двигателларида водороддан қўшимча ёнилғи сифатида фойдаланиш шароитида дизел–ҳаво–водород ёнувчи аралашмасининг энерго – экологик самарадорлигини аниқлаш услуби такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Дизел ёнилғи ҳаво аралашмасига водородни қўшимча ёнилғи сифатида бериш илмий тадқиқоти бўйича олинган натижалар асосида:
ёнувчи аралашма компонентларининг термо-кимёвий хусусиятларини инобатга олувчи ҳамда двигателнинг иш жараёнларини тавсифловчи математик модел 127-сонли автотранспорт корхонасида тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлигининг 2025-йил 29-ноябрдаги №4/Э1745-сонли маълумотномаси). Натижада транспорт воситаларининг дизелларга ҳаво орқали водород газини қўшимча бериш билан ишлайдиган дизелларнинг иш жараёнини аналитик ҳисоблаш имкони яратилган ва экологик кўрсаткичлари яхшиланишига олиб келган;
дизелларнинг иш жараёнларини стенд шароитида синаш услубиёти ва экспримент ўтказиш дастури 127-сонли автотранспорт корхонасида тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлигининг 2025-йил 29-ноябрдаги №4/Э1745-сонли маълумотномаси). Натижада, дизелларда углерод оксиди 30%, углеродларнинг ҳажми 50% гача камайишига эришилган;
двигател юклама режимига боғлиқ равишда бериладиган водород миқдорини аниқлаш учун самарадорлик меъзони 127-сонли автотранспорт корхонасида тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлигининг 2025-йил 29-ноябрдаги №4/Э1745-сонли маълумотномаси). Натижада, дизелларга ҳаво орқали водородни қўшимча бериш билан ҳаракатланадиган транспорт воситаларида ўтказилган синовлар натижасида 60 км/соат тезликда - 6.7%, 40 км/соат тезликда - 7,01% ёнилг'и тежамкорлигига эришилган;
дизел-ҳаво-водород ёнувчи аралашмасининг энерго-экологик самарадорлигини аниқлашнинг такомиллаштирилган услуби 127-сонли автотранспорт корхонасида тадбиқ этилган (Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлигининг 2025-йил 29-ноябрдаги №4/Э1745-сонли маълумотномаси). Натижада, битта дизел двигателини эксплуатация қилишда умумий йиллик энерго-экологик самарадорлиги 17,643 млн. сўмни ташкил этди. Бунда бир йилдаги бартараф этиладиган экологик зарар 98,5 минг сўмни ташкил этишига эришилган.