Суюнова Гулнора Бегалиевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Дўланазорларда учрайдиган касалликлар ва уларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш”, 06.01.09 – Ўсимликларни ҳимоя қилиш (қишлоқ хўжалиги фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2023.3.PhD/Qx1220.
Илмий раҳбар: Хўжаев Отабек Темирович, қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўсимликлaр кaрaнтини вa ҳимояси илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Пахта селекцияси, уруғчилиги ва етиштириш агротехнологиялари илмий-тадқиқот институти, DSc.08/2025.27.12.Qх.01.01.
Расмий оппонентлар: Эшчанов Баҳодир Рўзимбоевич, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, доцент; Сафаров Асқар Асадуллаевич, қишлоқ хўжалиги фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Ўсимликлар Генетик Ресурслари илмий-тадқиқот институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади Дўлaнaзорларда кaсaллик қўзғaтувчи зaмбуруғлaрнинг турлари, ривожлaниши вa биоэкологик хусусиятлaрини ўргaниш aсосидa улaргa қaрши самарали курaш чорaлaрини ишлaб чиқишдaн иборaт.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор Тошкент ва Қашқадарё вилоятилари тоғли ҳудудларида тарқалган дўланазорларда калмараз, монилиоз ва ун шудринг касалликларини Venturia crataegi, Monilia crataegi (Magn.) Honey, ва Podosphaera oxeacanthae f. crataegi. турларга мансуб замбуруғлар келтириб чиқариши аниқланган;
дўланазорларда калмараз касаллиги Тошкент вилояти шароитида 24,0%-36,0%, монилиоз касаллиги 17,7%-33,7%, ун шудринг касаллиги 12,0%-33,0%, Қашқадарё вилояти шароитида калмараз касаллиги 18,3-26,7%, монилиоз касаллиги 17,3-24,2%, ун шудринг касаллиги 2,4-21,8% гача касаллик тарқалиши аниқланган;
дўлана навларининг замбуруғли касалликларга чидамлилиги баҳоланиб, касалликларга ўртача чидамли Понтика (26,3%) ва Фарғона дўланаси (19,3%) навлари чидамли эканлиги, Туркистон (35,0%) дўланаси чидамсиз нав эканлиги аниқланган;
дўланазорларда вегетация даврида калмараз (18,8%) ва ун шудринг (19,2%) касалликлари билан август-сентябр ойларида ҳамда монилиоз (14,8%) касаллиги билан июнь-июль ойларида энг кўп зарарланиши аниқланган;
каасаллик қўзғатадиган замбуруғларнинг зарари натижасида дўлана дарахтлари баргларидаги хлорафилл-a пигменти миқдори 1,27±0,21 – 2,08±0,39 мг/г ва хлорафилл-b 4,02±0,31 – 5,35±1,06 мг/г гача пастлаганлиги баҳоланган;
дўлана мевалари касалликлар билан зарарланиши натижасида, макроэлементлар Fe – 0,15 мг/кг, Na – 2,01 мг/кг, Ca – 307,0 мг/кг гача йўқотилган бўлса, микроэлементлардан Cr – 0,06 мг/кг, Co – 0,2 мг/кг, Ni – 0,51 мг/кг, Mn – 0,81 мг/кг, Zn – 11,37 мг/кг ва Cd – 0,3 мг/кг камайганлиги аниқланган;
Venturia crataegi, Monilia crataegi (Magn.) Honey, ва Podosphaera oxeacanthae f. crataegi. фитопатогенлари мицелийси ривожланишига қарши дифеноконазол+пидифлуметофен, каптан, флуопирам+тебуконазол ва ципродинил асосли фунгицидлар қўлланилганда, патогенлар мицелийси умуман ривожланмаганлиги аниқланган;
дўлананинг калмараз, ун шудринг ва монилиоз касалликларига қарши Стар Топ 32,5% сус.к. (0,5 л/га), Миравис Дуо 200 сус.к. (0,75 л/га), Best Captan 50 WP 50% н.кук. (3,0 кг/га), Луна Экспириенс 40% сус.к. (1,0 л/га), Хорус с.д.г. (0,4 кг/га), Торсо 22,5% эм.к. (0,5 л/га) ва Дуплет ТТ, 22,5% эм.к. (0,5 л/га) фунгицидлари билан ишлов берилганда, юқори биологик самарадорлик 85,9% дан 94,4% гача бўлиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Дўланазорларда касаллик қўзғaтадиган замбуруғларга қaрши кураш чорaларини ишлaб чиқиш бўйичa ўтказилган илмий-тaдқиқот нaтижaлaри aсосидa:
“Дўлана ўсимлиги касалликлари ва уларга қарши кураш чоралари” номли тавсиянома тасдиқланган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025 йил 2 июндаги 05/06-04-311-сон маълумотномаси). Натижада соҳа мутахассислари, деҳқон ва фермер хўжаликлари ҳамда агрокластерлар учун дўланазорларда учрайдиган касалликлар, уларни тарқалиши ва зарари ҳамда касалликларга қарши кураш чораларини ишлаб чиқишда илмий-услубий қўлланма сифатида хизмат қилмоқда;
дўланазорларда калмараз, ун шудринг ва мониллиоз касалликларига қарши Дуплет ТТ, 22,5% эм.к., Топcо, 22,5% эм.к., Стар Топ 32,5% сус.к. (0,5 л/га), Миравис Дуо 200 сус.к. (0,75 л/га), Best Captan 50 WP 50% н.кук. (3,0 кг/га), Луна Экспириэнс 40% сус.к. (1,0 л/га) ва Хорус с.д.г. (0,4 кг/га) меъёрларида фунгицидларни қўллаш таклиф этилган ва биологик самарадорлиги асосланган ҳамда Жиззах вилояти Фориш тумани Фориш ўрмон хўжалигига қарашли 20,0 гектар дўланазорларда амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025 йил 2 июндаги 05/06-04-311-сон маълумотномаси). Натижада ун шудринг касаллигига нисбатан 85,0% дан 93,0% гача, калмараз касаллигига нисбатан 86,0% дан 91,0% гача ва мониллиоз касаллигига нисбатан 85,0% дан 90,0% гача биологик самарадорликка эришилган;
замбуруғли касалликларга қарши Стар Топ 32,5% сус.к. (0,5 л/га), Миравис Дуо 200 сус.к. (0,75 л/га), Best Captan 50 WP 50% н.кук. (3,0 кг/га), Луна Экспириэнс 40% сус.к. (1,0 л/га), Хорус с.д.г. (0,4 кг/га) меъёрларида фунгицидлари қўллаш таклиф этилган ва Академик М.Мирзаев номидаги боғдорчилик, узумчилик ва виночилик илмий-тадқиқот институтининг Бўстонлиқ тоғ илмий-тажриба станциясига қарашли 15,0 гектар дўланазорларда амалиётга жорий қилинган (Қишлоқ хўжалигида билим ва инновациялар Миллий марказининг 2025 йил 2 июндаги 05/06-04-311-сон маълумотномаси). Натижада калмараз касаллигига қарши 85,8% дан 93,8% гача, ун шудринг касаллигига қарши 86,0% дан 94,4% гача ва монилиоз касаллигига қарши 86,1% дан 93,7% гача биологик самарадорликка эришилган.