Оллоқов Аслиддин Фахриддин ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Ярали колитнинг йирингли-яллиғланиш асоратларини башорат қилишнинг клиник ва иммунологик жиҳатлари», 14.00.27 – Хирургия, 14.00.36 – Аллергология ва иммунология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №В2025.1.PhD/Tib5639.
Илмий раҳбарлар: Наврўзов Бекзод Саримбетович, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Хамдамов Бахтиёр Зарифович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти ҳузуридаги DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03 рақамли илмий кенгашасосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Абдурахманов Мамур Мустафаевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Зиядуллаев Шухрат Худойберганович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: носпецифик ярали колит билан касалланган беморларда клиник-иммунологик мониторинг усулларини ишлаб чиқиш ва самарадорлигини асослаш орқали ушбу касалликнинг йирингли-яллиғланиш асоратлари ривожланишини башоратлаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
носпецифик ярали колитнинг йирингли-яллиғланишли асоратлари энг кўп касалликнинг ўткир шакли бўлган беморларда ривожланиши аниқланиб, операциядан кейинги даврда йирингли-яллиғланишли асоратлар 45,7% ҳолларда ривожланиши ва 29,3% ҳолатда улар ўлимнинг асосий сабабларига айланиши исботланган;
носпецифик ярали колитнинг клиник кўринишларининг ифодаланганлик даражаси анемия, гипопротеинемия, электролитлар мувозанатининг бузилиши, шунингдек, лейкоцитар индекс ва интоксикациянинг гематологик кўрсаткичининг ошиши шаклидаги яллиғланиш жараёни генерализацияланишининг лаборатор белгилари билан бирга келиши аниқланган; 
илк маротоба носпецифик ярали колитда ҳужайравий иммунитет кўрсаткичлари Т- ва В- лимфоцитларининг асосий субпопуляцияларининг мувозанатининг прогрессияланувчи бузилиши ва касалликнинг сурункали узлуксиз ва ўткир кечиши ҳолатида иммунорегулятор индекснинг пасайиши билан тавсифланиши исботланган; 
илк маротоба касаллик шакли, оғирлиги, фаоллиги ва давомийлиги, қондаги IL-6, IL-1β, TNF-α, IL-8 ва айланиб юрувчи иммун комплексларнинг даражаси ўртасидаги муносабатларнинг комбинациясига асосланган «PCNUC» башоратли дастури ишлаб чиқилиб, унинг самарадорлигини қиёсий баҳолаш, йирингли-яллиғланишли асоратларни башоратлашнинг анъанавий усули билан таққослаганда, ҳақиқий ижобий ва ҳақиқий салбий натижаларнинг ўртача 1,9 бараварга кўпайиши, ёлғон натижаларини 2 бараварга камайтириш имконини бериши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий-техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиқ этиши бўйича 2025 йил 4 ноябрдаги 28/26 сонли хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: носпецифик ярали колитнинг йирингли-яллиғланишли асоратлари энг кўп касалликнинг ўткир шакли бўлган беморларда ривожланиши аниқланиб, операциядан кейинги даврда йирингли-яллиғланишли асоратлар 45,7% ҳолларда ривожланиши ва 29,3% ҳолатда улар ўлимнинг асосий сабабларига айланиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: олинган маълумотлар НЯКнинг турли вариантларида йирингли-яллиғланиш асоратлари шаклланишининг клиник-патогенетик механизмлари ҳақидаги тасаввурларни кенгайтиради. Ўткир кечишнинг авж олиши хавф омилларини эрта аниқлаш, шунингдек, операциядан кейинги даврда юқумли-яллиғланиш ўзгаришларини мажбурий мониторинг қилиш зарурати асослаб берилди. Аниқланган қонуниятлар жарроҳлик тактикасини оптималлаштириш, юқумли асоратларнинг олдини олишни кучайтириш ва операциядан кейинги кузатув протоколларини такомиллаштиришга имкон беради. Тадқиқот натижаларини амалиётга татбиқ этиш: олинган илмий натижалар Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 17 мартдаги 68-сонли буйруқ) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 23 июндаги 01/475-сонли буйруқ) клиник фаолиятига татбиқ этилган. Ижтимоий самарадорлиги: оғир йирингли-яллиғланиш асоратлари частотасининг пасайиши ўлим ҳолатлари сонини камайтиришга, тикланиш муддатини қисқартиришга, даволаш сифатини оширишга ва НЯК билан оғриган беморларнинг ногиронлигини камайтиришга ёрдам беради. Бу беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга ва соғлиқни сақлаш тизимига тушадиган юкламани пасайтиришга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: беморларнинг стационар даволаниш муддатини қисқартириш (ўртача 3 кунга) бюджет маблағларини тежашни таъминлайди: тахминан бир бемор учун 840000 сўм. Хулоса: НЯК кечишининг турли клиник вариантларида йирингли-яллиғланиш асоратларининг частотаси ва тузилишини батафсил таҳлил қилишга асосланган мазкур илмий янгилик беморларни олиб бориш тактикасини такомиллаштириш ва профилактика чораларини кучайтириш заруратини асослайди.
иккинчи илмий янгилик: носпецифик ярали колитнинг клиник кўринишларининг ифодаланганлик даражаси анемия, гипопротеинемия, электролитлар мувозанатининг бузилиши, шунингдек, лейкоцитар индекс ва интоксикациянинг гематологик кўрсаткичининг ошиши шаклидаги яллиғланиш жараёни генерализацияланишининг лаборатор белгилари билан бирга келиши аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: олинган маълумотлар НЯКнинг авж олишининг патогенетик механизмларини сезиларли даражада аниқлаштиришга имкон беради, бу клиник симптомларнинг кучайиши нафақат йўғон ичак шиллиқ қаватининг маҳаллий яллиғланиши, балки тизимли бузилишлар билан ҳам чамбарчас боғлиқлигини тасдиқлайди. Касаллик оғирлигини стратификация қилиш аниқлигини ошириш ва терапевтик тактикани ўз вақтида тўғрилаш имконини берувчи, анемия, оқсил алмашинуви, электролит гомеостази ва тизимли яллиғланиш индексларини ўз ичига олган беморларни комплекс лаборатория баҳолашнинг муҳимлиги белгиланди. Тадқиқот натижаларини амалиётга татбиқ этиш: олинган илмий натижалар Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 17 мартдаги 68-сонли буйруқ) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 23 июндаги 01/475-сонли буйруқ) фаолиятига татбиқ этилган. Ижтимоий самарадорлиги: анемия, оқсил бузилишлари ва электролит дисбалансининг эрта ташхиси тизимли асоратлар хавфини камайтиради, даволаш сифатини яхшилайди ва тикланиш муддатини қисқартиради. Бу госпитализациялар частотасини камайтиришга, беморларнинг ҳаёт сифатини оширишга ва НЯКнинг оғир шаклларида ногиронлик хавфини камайтиришга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: оғирликнинг стандартлаштирилган лаборатория мезонларини жорий этиш терапияни ўз вақтида тўғрилашга ва оғир тизимли бузилишларнинг ривожланишини олдини олишга имкон беради. Бу стационар даволаниш муддатини қисқартириш ва асоратларни қимматбаҳо коррекция қилишга бўлган эҳтиёжни камайтириш ҳисобига бир бемор учун ўртача 840000 сўм тежашни таъминлайди.. Хулоса: мазкур илмий янгилик НЯК билан оғриган беморларда тизимли метаболик ва яллиғланиш бузилишлари шаклланишининг асосий қонуниятларини очиб беради ва асоратларнинг ташхиси, давоси ва профилактикаси самарадорлигини ошириш учун комплекс лаборатория мониторинги заруратини асослайди.
учинчи илмий янгилик: илк маротоба носпецифик ярали колитда ҳужайравий иммунитет кўрсаткичлари Т- ва В- лимфоцитларининг асосий субпопуляцияларининг мувозанатининг прогрессияланувчи бузилиши ва касалликнинг сурункали узлуксиз ва ўткир кечиши ҳолатида иммунорегулятор индекснинг пасайиши билан тавсифланиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: олинган маълумотлар НЯК иммунопатогенези механизмлари ҳақидаги тасаввурларни кенгайтиради, Т- ва В-ҳужайралар популяциялари дисбаланси ва иммунорегулятор индекснинг пасайиши иммун дезадаптациянинг энг муҳим маркерлари эканлигини тасдиқлайди. Касалликнинг оғирлиги ва кечиш вариантини аниқлашда ҳужайравий иммунитетни мажбурий баҳолаш зарурати илмий асослаб берилди. Иммунологик бузилишлар яллиғланиш жараёнининг сурункали кечиши, клиник динамиканинг ёмонлашуви ва асоратлар хавфининг ошиши учун асос яратиши аниқланди, бу иммун мониторингни НЯК билан оғриган беморларни олиб боришнинг шахсийлаштирилган тактикасининг асосий элементларидан бирига айлантиради. Тадқиқот натижаларини амалиётга татбиқ этиш: олинган илмий натижалар Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 17 мартдаги 68-сонли буйруқ) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 23 июндаги 01/475-сонли буйруқ) клиник амалиётига татбиқ этилган. Ижтимоий самарадорлиги: иммунологик силжишларни эрта босқичларда аниқлаш оғир асоратлар ривожланишининг олдини олишга, касаллик муддатини қисқартиришга, беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга ва ногиронлик хавфини камайтиришга имкон беради. Иммунокоррекция чораларини оптималлаштириш қайталанишлар частотасини камайтиришга ва такрорий госпитализацияларга бўлган эҳтиёжни пасайтиришга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: Иммунологик мониторингни жорий этиш терапияни ўз вақтида тўғрилашга ва оғир иммунояллиғланиш асоратларининг ривожланишини олдини олишга имкон беради, бу стационар даволаниш муддатини ўртача 2 кунга қисқартиради. Бу бюджет маблағларини тежашни таъминлайди: тахминан бир бемор учун 840000 сўм. Хулоса: Мазкур илмий янгилик НЯКнинг авж олишининг муҳим иммунологик механизмларини очиб беради ва асоратларнинг ташхиси, давоси ва профилактикаси самарадорлигини ошириш учун Т- ва В-лимфоцитлар субпопуляциялари ва иммунорегулятор индексни мунтазам баҳолаш заруратини асослайди.
тўртинчи илмий янгилик: илк маротоба касаллик шакли, оғирлиги, фаоллиги ва давомийлиги, қондаги IL-6, IL-1β, TNF-α, IL-8 ва айланиб юрувчи иммун комплексларнинг даражаси ўртасидаги муносабатларнинг комбинациясига асосланган «PCNUC» башоратли дастури ишлаб чиқилиб, унинг самарадорлигини қиёсий баҳолаш, йирингли-яллиғланишли асоратларни башоратлашнинг анъанавий усули билан таққослаганда, ҳақиқий ижобий ва ҳақиқий салбий натижаларнинг ўртача 1,9 бараварга кўпайиши, ёлғон натижаларини 2 бараварга камайтириш имконини бериши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: аниқланган қонуниятлар НЯКда цитокинлар воситачилигидаги яллиғланишнинг асосий бўғинларини аниқлаштиради ва яққол цитокин жавоби касалликнинг оғир шакллари авж олишининг марказий механизми эканлигини тасдиқлайди. Асоратлар хавфини эрта аниқлаш ва яллиғланишга қарши ҳамда иммуномодулятор терапияни дифференциацияланган ҳолда тайинлаш учун НЯКнинг оғир ва узлуксиз кечиши бўлган беморларда цитокин профилини мажбурий баҳолаш зарурати илмий асослаб берилди. Бу маълумот касаллик оғирлигини стратификация қилиш ва клиник кечишини прогноз қилиш аниқлигини сезиларли даражада оширади. Тадқиқот натижаларини амалиётга татбиқ этиш: олинган илмий натижалар Навоий вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 17 мартдаги 68-сонли буйруқ) ва Бухоро вилояти кўп тармоқли тиббиёт маркази (2025 йил 23 июндаги 01/475-сонли буйруқ) ишига татбиқ этилган. Ижтимоий самарадорлиги: яққол цитокин дисбалансини эрта аниқлаш оғир асоратлар ривожланишининг олдини олишга, қайталанишлар частотасини камайтиришга, ўлим хавфини пасайтиришга ва беморларнинг ҳаёт сифатини яхшилашга имкон беради. Бу ногиронликни камайтиришга ва НЯКнинг оғир шакллари бўлган беморларда узоқ муддатли госпитализацияларга бўлган эҳтиёжни пасайтиришга ёрдам беради. Иқтисодий самарадорлиги: цитокин мониторингини қўллаш даволашни ўз вақтида тўғрилашга ва оғир асоратларнинг ривожланишини олдини олишга имкон беради, бу стационар даволаниш муддатини ўртача 1,5–2 кунга қисқартириб, бюджет маблағларини 1 нафар бемор учун  840000 сўм иқтисод қилиш имконини берган. Хулоса: Олинган маълумотлар цитокинларнинг фаоллашуви НЯКнинг ўткир ва узлуксиз шакллари авж олишида етакчи рол ўйнашини тасдиқлайди, бу IL-1, IL-6, IL-8 ва TNF-α ни баҳолашни стандарт текширув протоколларига киритиш заруратини асослайди.