Давлатова Дилрабо Давлатназаровнанинг
 фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Артериал гипертензия билан оғриган кекса одамларда сурункали умумий пародонтитнинг ривожланишида эндотелиал дисфункциянинг роли» 14.00.21 –Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақами: В2023.3.PhD/Tib3871.
Илмий раҳбар: Усманова Шоира Равшанбековна, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Тошкент давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Тошкент давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.01.06.
Расмий оппонентлар: Бекжанова Ольга Есеновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Соколович Наталья Александровна, тиббиёт фанлари доктори, профессор (Россия Федерацияси)
Етакчи ташкилот: С.Д.Асфендиаров номидаги қозоқ миллий университети (Козоғистон).
Диссертациянинг йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: кекса ёшдаги, артериал гипертензияга эга беморларда эндотелий дисфункцияси бузилишларини ўрганиш асосида умумлашган пародонтитни даволашга оид ўзига хос ёндашувларни ишлаб чиқишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
артериал гипертензия билан оғриган кекса ёшдаги беморларда пародонтнинг клиник ҳолати аниқланиб, қон томир эндотелийсининг антикоагулянт ва фибринолитик фаоллиги бузилиши ҳамда томир деворининг қайтар тромборезистентлиги пасайиши пародонтнинг яллиғланиш даражаси оғирлиги билан ўзаро кучайиши 58% ни ташкил этиши исботланган;
артериал гипертензия билан оғриган кекса ёшдаги беморларда генерализaциялашган пародонтитда пародонт тўқималарида маҳаллий ишемия ва некроз ривожланиши оғиз бўшлиғи суюқлигида ET-1 концентрациясининг 20% га ошиши ҳамда дефензин миқдорининг кўпайиши сабабли ўчоғидаги нейтрофилларга гематотоксик таъсир кўрсатиб, вазоконстрикцияга учраши исботланган;
артериал гипертензия билан оғриган кекса ёшдаги беморларда генерализaциялашган пародонтит оғирлик даражаси оғиз бўшлиғи суюқлигида носпецифик резистентлик кўрсаткичлари — лизоцим, серулоплазмин ва дефензин миқдорининг 1,5 бараварга камайиши сўлакдаги ферментлар билан боғлиқлиги сабабли аниқланган;
гипертензияга эга кекса беморларда сурункали умумлашган пародонтит ривожланишида ситокин дисбаланси ва яллиғланишга қарши ситокин IL-10 даражасининг пасайиши сабабли қонда ва сўлакда IL-6 даражаси 1,5 бараварга, ФНО-альфа 2,64 бараварга ошиши, IL-10 эса 3,7 бараварга камайиши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. 
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга татбиғи бўйича 2025 йил 10 июндаги №19/04 – сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: артериал гипертензия билан оғриган кекса ёшдаги беморларда пародонтнинг клиник ҳолати аниқланиб, қон томир эндотелийсининг антикоагулянт ва фибринолитик фаоллиги бузилиши ҳамда томир деворининг қайтар тромборезистентлиги пасайиши пародонтнинг яллиғланиш даражаси оғирлиги билан ўзаро кучайиши 58% ни ташкил этиши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: олиб борилган тадқиқотлар натижасида илк бор сурункали генераллашган пародонтитни катта ёшли артериал гипертензия билан оғриб келаётган беморларда кўпроқ учраши, тез кечиши, эрта аниқлаш ва даволанишга муҳтожлиги аниқланган бўлиб, бу ўз навбатида мазкур касалликларни аниқлаб тўғри ташхислаш даволаш самарадорлигини ошириш имконини берган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Урганч шаҳар тиббиёт бирлашмаси (28.11.2024 йилдаги 3650-12-180-ТБ/2024-сон буйруқ); Бухоро вилоят стоматология поликлиникаси (13.03.2025 йилдаги 01-28-сон буйруқ); Урганч шаҳар тиббиёт бирлашмаси (29.11.2024 йилдаги 365-12-180-ТБ/2024-сон буйруқ); Бухоро вилоят стоматология поликлиникаси (13.03.2025 йилдаги 01-27-сон буйруқ) билан амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: артериал гипертензия билан касалланган катта ёшли беморларнинг пародонт касалликларининг ўзига хос хусусиятлари асослаб берилиши беморларни ташхислаш ва даволаш сифатини яхшилайди. Иқтисодий самарадорлиги: артериал гипертензия билан касалланган катта ёшли беморларнинг пародонт касалликларининг ўзига хос хусусиятлари асослаб берилганини инобатга олиниши даволашнинг замонавий технологияларидан фойдаланиш, касаллик асоратларининг олдини олиш ҳамда беморларга сарфланадиган харажатларни 685000 сўмга камайтиришга эришилган. Хулоса: артериал гипертензия билан касалланган катта ёшли беморларнинг пародонт касалликларининг ўзига хос хусусиятлари асослаб берилганини инобатга олиниши буджет маблағларини 685000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.
иккинчи илмий янгилик: артериал гипертензия билан оғриган кекса ёшдаги беморларда генерализациялашган пародонтитда пародонт тўқималарида маҳаллий ишемия ва некроз ривожланиши оғиз бўшлиғи суюқлигида ЕТ-1 консентрациясининг 20% га ошиши ҳамда дефензин миқдорининг кўпайиши сабабли ўчоғидаги нейтрофилларга гематотоксик таъсир кўрсатиб, вазоконстриксияга учраши исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: артериал гипертензия натижасида магний миқдорининг камайиши, эндотелиал дисфунксия келиб чиқиши ва гематосаливар барернинг бузилиши катта ёшли беморларда сурункали генераллашган пародонтит шаклланишида муҳим рол ўйнаши исботланиб, кузатилиши мумкин асоратларнинг олдини олиш имконини беради. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар Урганч шаҳар тиббиёт бирлашмаси (28.11.2024 йилдаги 3650-12-180-ТБ/2024-сон буйруқ); Бухоро вилоят стоматология поликлиникаси (13.03.2025 йилдаги 01-28-сон буйруқ); Урганч шаҳар тиббиёт бирлашмаси (29.11.2024 йилдаги 365-12-180-ТБ/2024-сон буйруқ); Бухоро вилоят стоматология поликлиникаси (13.03.2025 йилдаги 01-27-сон буйруқ) билан амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: асосий ва қўшимча текшириш усуллари-қон ва сўлакнинг биокимёвий таҳлили беморларнинг тезроқ тузалишига, поликлиникага қатнаш кунларини қисқартиришга ва ҳаёт сифатини яхшилашга имкон берган. Иқтисодий самарадорлиги: асосий ва қўшимча текшириш усуллари ҳисобига 1 нафар бемор учун буджет маблағларини 685000 сўмга иқтисод қилиш имконини берди. Хулоса: ушбу текширишлар 1 нафар бемор ҳисобига буджет маблағларини 685000 сўмга иқтисод қилиш имконини берган.
учинчи илмий янгилик: артериал гипертензия билан оғриган кекса ёшдаги беморларда генерализациялашган пародонтит оғирлик даражаси оғиз бўшлиғи суюқлигида носпесифик резистентлик кўрсаткичлари-лизоцим, церулоплазмин ва дефензин миқдорининг 1,5 бараварга камайиши сўлакдаги ферментлар билан боғлиқлиги сабабли аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: стоматологик ёрдам кўрсатишда устуворлик ва профилактик эътиборни ошириш мақсадга мувофиқлиги исботланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар юқоридаги тиббиёт муассасаларида амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: эрта диагностика ва комплекс даволаш беморларнинг тезроқ тузалишига ва ҳаёт сифатини яхшилашга имкон берган. Иқтисодий самарадорлиги: комплекс даволаш алгоритмини қўллаш орқали 1 нафар бемор ҳисобига буджет маблағларини 685000 сўмга иқтисод қилиш мумкин. Хулоса: тавсия этилган методлар буджет маблағларини иқтисод қилиш имконини беради.
тўртинчи илмий янгилик: гипертензияга эга кекса беморларда сурункали умумлашган пародонтит ривожланишида цитокин дисбаланси ва яллиғланишга қарши цитокин ИЛ-10 даражасининг пасайиши сабабли қонда ва сўлакда ИЛ-6 даражаси 1,5 бараварга, ФНО-алфа 2,64 бараварга ошиши, ИЛ-10 эса 3,7 бараварга камайиши аниқланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: сифатли текширув методларини жорий қилиш орқали касалликларни эрта аниқлаш ва профилактика тадбирларини амалга ошириш натижасида беморларнинг жисмоний ва руҳий ҳолати яхшиланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: олинган илмий-амалий маълумотлар тегишли тиббиёт муассасаларида амалиётга жорий этилди. Ижтимоий самарадорлиги: сифатли стоматологик хизматлар орқали беморлар ҳолати яхшиланган. Иқтисодий самарадорлиги: текширув методларини жорий қилиш орқали буджет маблағларини 13700000 сўмга иқтисод қилиш имконини берди. Хулоса: иқтисодий самарадорлик 13700000 сўмни ташкил этди.