Олимова Дилдора Воҳид қизининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Гемодиализдаги беморларда стоматологик касалликларни даволаш самарадорлигини такомиллаштириш», 14.00.21 – Стоматология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/Tib5574.
Илмий раҳбар: Хабибова Назира Насуллоевна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Бухоро давлат тиббиёт институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Бухоро давлат тиббиёт институти, DSc.06/2025.27.12.Tib.05.03.
Расмий оппонентлар: Фозилов Ўктам Абдураззоқович, доцент тиббиёт фанлари доктори, доцент; Даминова Шахноза Бадриддиновна, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Ош давлат университети (Қирғизистон).
II. Тадқиқотнинг мақсади: гемодиализ муолажаси олаётган беморларда учрайдиган асосий стоматологик касалликларни комплекс даволаш самарадорлигини такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк маротаба сурункали буйрак етишмовчилиги бўлган, гемодиализ муолажасини олувчи беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати патологияларининг келиб чиқиш механизмлари, уларнинг тарқалиш частотаси ва клиник-патогенетик хусусиятлари мажмуавий равишда асосланган;
гемодиализдаги беморларнинг стоматологик ҳолатини баҳолашда гигиеник кўрсаткичлар, клиник-стоматологик индекслари таҳлил қилиниб, ушбу ҳолатларнинг ксеростомия ва уремик стоматитнинг патогенезидаги ўрни асосланган;
мазкур тоифадаги беморларда сўлак рН даражаси, биокимёвий ва иммунологик маркерлар динамикасининг оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликлари ривожланиши билан боғлиқлиги клинико-биокимёвий кўрсатгичлар асосида исботланган;
гемодиализ муолажаси олувчи беморларда стоматологик касалликларни даволаш самарадорлигини ошириш учун Bicarbonorm таблеткалари, ксилитол спрейи ҳамда махаллий фотодинамик терапиядан иборат мажмуавий даволаш усули ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларини жорий қилиниши.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Илмий техник кенгашнинг илмий-тадқиқот ишлари натижаларини амалиётга тадбиғи бўйича 2026 йил 12 январдаги 01/08– сон хулосасига кўра:
биринчи илмий янгилик: илк маротаба сурункали буйрак етишмовчилиги бўлган, гемодиализ муолажасини олувчи беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати патологияларининг келиб чиқиш механизмлари, уларнинг тарқалиш частотаси ва клиник-патогенетик хусусиятлари мажмуавий равишда асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: гемодиализ муолажасини олувчи беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати патологияларининг юқори тарқалиш частотаси аниқланиши ушбу тоифадаги беморларда стоматологик касалликларни эрта аниқлаш, уларнинг ривожланиш механизмларини баҳолаш ва профилактик чора-тадбирларни такомиллаштириш учун муҳим илмий-амалий асос бўлиб хизмат қилди. Амалиётга жорий этилиши: Олинган илмий-амалий маълумотлар қуйидаги буйруқлар асосида клиник амалиётга жорий қилинган: Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (12.6.2025 й. №-110); Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (18.6.2025 й. №-70). Ижтимоий самарадорлиги: стоматологик асоратларнинг эрта аниқланиши, оғриқ, қуруқлик, дискомфорт каби симптомларнинг камайиши орқали беморларнинг ҳаёт сифати яхшиланди. Иқтисодий самарадорлиги: профилактика ва эрта ташхис натижасида бир бемор учун ўртача 350000 сўм миқдорида ортиқча даво харажатлари камайтирилиши таъминланди. Хулоса: олинган натижалар гемодиализ муолажасини олувчи беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликлари юқори частотада учрашини ҳамда уларнинг ривожланиши организмдаги метаболик ва патогенетик бузилишлар билан узвий боғлиқ эканлигини кўрсатди.
иккинчи илмий янгилик: гемодиализдаги беморларнинг стоматологик ҳолатини баҳолашда гигиеник кўрсаткичлар, клиник-стоматологик индекслари таҳлил қилиниб, ушбу ҳолатларнинг ксеростомия ва уремик стоматитнинг патогенезидаги ўрни асосланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: гемодиализ муолажасини олувчи беморларда стоматологик ҳолатни OHI-S, ПИ ва ПМА каби клиник-стоматологик индекслар асосида баҳолаш оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликларининг оғирлик даражасини аниқлаш, ксеростомия ва уремик стоматит ривожланишини баҳолаш ҳамда уларнинг сурункали буйрак касаллиги фонида кечиш хусусиятларини объектив баҳолашда муҳим диагностик аҳамиятга эга эканлиги илмий жиҳатдан асослаб берилди. Амалиётга жорий этилиши: Олинган илмий-амалий маълумотлар қуйидаги буйруқлар асосида клиник амалиётга жорий қилинган: Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (12.6.2025 й. №-110); Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (18.6.2025 й. №-70). Ижтимоий самарадорлиги: яллиғланиш маркерлари асосида эрта диагностика йўлга қўйилиши стоматологик касалликларнинг оғир шаклларини камайтириб, беморларнинг оғриқ, яллиғланиш, қичишиш ва оғиз қуруқлиги каби ҳолатларини сезиларли даражада енгиллаштириб, ҳаёт сифатининг ошишига хизмат қилди. Иқтисодий самарадорлиги: ортиқча антибиотикотерапия ва тасодифий даво чоралари қисқариши натижасида бир бемор учун ўртача 380000 сўм иқтисод қилинди. Хулоса: олинган натижалар гемодиализ муолажасини олувчи беморларда стоматологик ҳолатни клиник-стоматологик индекслар асосида комплекс баҳолаш оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати патологияларини эрта аниқлаш, уларнинг оғирлик даражасини баҳолаш ҳамда клиник кузатув самарадорлигини оширишда муҳим аҳамиятга эга эканлигини кўрсатди.
учинчи илмий янгилик: мазкур тоифадаги беморларда сўлак рН даражаси, биокимёвий ва иммунологик маркерлар динамикасининг оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликлари ривожланиши билан боғлиқлиги клинико-биокимёвий кўрсатгичлар асосида исботланган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: гемодиализ муолажасини олувчи беморларда сўлакнинг pH даражаси, секреция тезлиги ҳамда IL-6 ва CRP каби иммунобиокимёвий маркерларнинг ўзгариши оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликлари ривожланиши билан боғлиқ эканлиги аниқланиб, мазкур кўрсаткичлар стоматологик патологияларни ерта ташхислаш ва уларнинг патогенезини баҳолашда муҳим диагностик мезон сифатида хизмат қилиши илмий жиҳатдан асослаб берилди. Амалиётга жорий этилиши: Олинган илмий-амалий маълумотлар қуйидаги буйруқлар асосида клиник амалиётга жорий қилинган: Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (12.6.2025 й. №-110); Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (18.6.2025 й. №-70). Ижтимоий самарадорлиги: фотодинамик даво натижасида оғриқ, қичишиш, яллиғланиш, қуруқлик, ёмон ҳид каби симптомларнинг сезиларли камайиши беморларнинг кундалик ҳаёт сифати, овқатланиш ва психологик ҳолатини яхшилади. Иқтисодий самарадорлиги: антибиотиклар, антисептиклар ва симптоматик дори воситаларига эҳтиёж камайиши натижасида бир бемор учун ўртача 420000 сўм иқтисод қилинди. Хулоса: олинган натижалар гемодиализ муолажасини олувчи беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати касалликларининг ривожланиши организмдаги метаболик ва яллиғланиш жараёнлари билан узвий боғлиқ эканлигини кўрсатди. Сўлак pH, секреция тезлиги ҳамда IL-6 ва CRP кўрсаткичларини баҳолаш стоматологик касалликларни эрта аниқлаш ва уларнинг оғирлик даражасини объектив баҳолашда муҳим диагностик аҳамиятга эга эканлиги исботланди.
тўртинчи илмий янгилик: гемодиализ муолажаси олувчи беморларда стоматологик касалликларни даволаш самарадорлигини ошириш учун Bicarbonorm таблеткалари, ксилитол спрейи ҳамда махаллий фотодинамик терапиядан иборат мажмуавий даволаш усули ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг аҳамияти: ишлаб чиқилган мажмуавий даволаш усулини қўллаш гемодиализ муолажасини олувчи беморларда оғиз бўшлиғи шиллиқ қаватида кузатиладиган патологик ҳолатларни бартараф этишда юқори клиник самарадорликка эга эканлиги, ксеростомия ва уремик стоматит каби ҳолатларнинг клиник белгилари камайиши ҳамда стоматологик индекслар кўрсаткичларининг яхшиланишига олиб келиши илмий жиҳатдан асослаб берилди. Амалиётга жорий этилиши: Олинган илмий-амалий маълумотлар қуйидаги буйруқлар асосида клиник амалиётга жорий қилинган: Бухоро вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (12.6.2025 й. №-110); Навоий вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази бўйича буйруқ (18.6.2025 й. №-70). Ижтимоий самарадорлиги: стоматологик кўрикларнинг тизимли йўлга қўйилиши, оғир асоратлар ва қайталанувчи яллиғланиш ҳолатларининг камайиши, беморларнинг оғриқ ва ноқулайликларининг енгиллашиши натижасида умумий ҳаёт сифати сезиларли яхшиланди. Иқтисодий самарадорлиги: оптимал даво танлаш орқали ортиқча дори воситалари, шошилинч мурожаатлар ва ётқизиш кунлари қисқариши натижасида бир бемор учун ўртача 450000 сўм иқтисод қилинди. Хулоса: Ишлаб чиқилган комплекс даво усули стоматологик ёрдам сифатини ошириб, даволаш самарадорлиги ва иқтисодий тежамкорликка эришилганлигини тўлиқ исботлади.
