Бердиева Лобар Норкабуловнанинг
фалсафа доктори (PhD) ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Ўқувчилар кўргазмали–ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёнининг методик таъминотини такомиллаштириш (она тили дарслари мисолида)”, 13.00.02 – Таълим ва тарбия назарияси ва методикаси (ўзбек тили)
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Ped9139.
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Қарши давлат университети
Илмий раҳбар: Чориева Феруза Амруллаевна, педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Алфраганус Университй, PhD.03/2025.27.12.Ped.31.01
Расмий оппонентлар: Қурбонова Мафтуна Фахриддиновна педагогика фанлари доктори (DSc), доцент ҳамда Шаббозова Дилфуза Рўзиқуловна педагогика фанлари бўйича фалсафа доктори, доцент.
Етакчи ташкилот сифатида Бухоро давлат педагогика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади она тили дарсларида ўқувчилар кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёнининг методик таъминотини такомиллаштириш методикасини ишлаб чиқиш ва илмий-амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор она тили таълими жараёнида кўргазмали-ҳаракатли тафаккурни ривожлантириш самарадорлигини оширишга қаратилган педагогик шарт-шароитлар тизими илмий асослаб берилиб, ўқитувчининг методик компетенсиясини визуал-ҳаракатли муҳитда лойиҳалаш, рақамли педагогика тамойиллари асосида ривожлантириш ҳамда ўқувчи фаолиятини рефлектив таҳлил билан уйғунлаштириш орқали таълим натижаларининг барқарорлиги ва такрор ишлаб чиқарилувчанлиги исботланган;
Блоом таксономияси, компетенсиявий ёндашув ва форматив баҳолаш тамойиллари асосида когнитив, операционал ва рефлексив компонентлар индикаторларга ажратилиб, кўргазмали-ҳаракатли тафаккурнинг шаклланиш даражасини аниқлаш ва мониторинг қилиш учун диагностик-мезонли баҳолаш тизими таклиф этилиб, педагогик тажриба-синов жараёнида рақамли кузатув воситалари ва портфел технологиялари ёрдамида эмпирик таҳлил орқали асослаб берилган;
конструктивистик ва фаолиятга йўналтирилган ёндашувлар асосида визуал-семиотик материаллар, кинестетик машқлар ҳамда рақамли интерактив технологияларни (мултимедиа, анимацияланган лингвистик обектлар, АР-элементлар) уйғунлаштириш орқали ўқувчиларнинг билиш фаоллиги ва нутқий компетенсияларини тизимли равишда ошириш учун ўқувчиларнинг кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёнини методик жиҳатдан такомиллаштиришга қаратилган интегратив дидактик модел такомиллаштирилган;
дифференциал ва шахсга йўналтирилган таълим тамойиллари асосида ностандарт вазиятларда ветаген тажрибани намоён қилиш каби индивидуал хусусиятлар аниқлаштирилиб, репродуктив, продуктив, ижодий даражалар асосида ташкил этиш динамикасига устуворлик бериш орқали ўқувчиларнинг кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёни мазмуни такомиллаштирилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: она тили дарсларида ўқувчилар кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёнининг методик таъминотини такомиллаштириш бўйича илмий натижалари:
илк бор она тили таълими жараёнида кўргазмали-ҳаракатли тафаккурни ривожлантириш самарадорлигини оширишга қаратилган педагогик шарт-шароитлар тизими илмий асослаб берилиб, кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёнининг методик таъминотини такомиллаштириш муаммоси мазмуни ўқувчилар тафаккурини ривожлантиришнинг илмий асослари табиат диалектикасини билишга олиб келадиган реал дунёнинг ички алоқалари асосидаги жараёнларни тизимли тушуниш, миқдорий ўзгаришларнинг сифатга ўтишини аниқлаш; қарама - қаршиликларнинг бирлигини, тушунчаларнинг мувофиқлиги ҳамда уларнинг ўзаро боғлиқлиги мантиқий-услубий ва умумий-назарий таҳлил асосида аниқлаштирилганлигига оид маълумотлардан “Касбий педагогика” номли дарсликни тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таʼлим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2024-йил 11-ноябрдаги №429 рақамли рухсатномаси). Натижада, бўлажак бошланғич синф ўқитувчиларини тайёрлаш жараёни таълим жараёнини методик таъминотини такомиллаштиришга доир назарий маълумотлар билан бойитилишига хизмат қилган;
Блоом таксономияси, компетенсиявий ёндашув ва форматив баҳолаш тамойиллари асосида ўқувчиларни кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш жараёни шахснинг ўз интеллектини намоён этишга тайёрлик, интегратив билимларга эгалик, стандарт ва ностандарт вазиятларда ветаген тажрибани намоён қилиш каби индивидуал хусусиятлари методик таъминот мазмунини репродуктив, продуктив, ижодий даражалар асосида ташкил этиш динамикасини ҳисобга олиш орқали такомиллаштирилганлигига оид хулосалардан “Она тили ўқитиш методикаси” номли ўқув қўлланмани тайёрлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таʼлим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2023-йил 6-ноябр, № 491 рақамли рухсатномаси). Натижада, бошланғич синф она тили дарсларини ташкил этиш жараёни методик таъминотни такомиллаштириш мезонлари асосида такомиллашувига хизмат қилган;
конструктивистик ва фаолиятга йўналтирилган ёндашувлар асосида она тили дарслари методик таъминоти асосида ўқувчилар кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантиришнинг функсионал модели мазмун блоки ўқув ҳамда тадқиқотчилик фаолиятини ривожлантиришга қаратилган муаммоли, креатив, мантиқий топшириқларни субъектив, лойиҳавий, продуктив босқичлар бўйича моделлаштириш алгоритмини ишлаб чиқиш асосида такомиллаштирилганлигига оид хулосалар “Она тили ўқитиш методикаси” ўқув қўлланмаси мазмунига сингдирилган (Ўзбекистон Республикаси Олий таʼлим, фан ва инновациялар вазирлигининг 2023-йил 6-ноябр, № 491 рақамли рухсатномаси). Натижада, бошланғич таълим жараёни инновацион технологиялар билан бойитилишига эришилган;
дифференциал ва шахсга йўналтирилган таълим тамойиллари асосида ностандарт вазиятларда ветаген тажрибани намоён қилиш каби индивидуал хусусиятлар аниқлаштирилиб, репродуктив, продуктив, ижодий даражалар асосида ташкил этиш динамикасига устуворлик бериш орқали она тили дарсларига доир такомиллаштирилган методик таъминот асосида ўқувчиларни кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ривожлантириш методикасини оптималлаштириш тамойиллари асосида такомиллаштирилганлигига оид тавсиялардан педагогик эксперимент давомида таълим жараёнига татбиқ этилган (Мактабгача ва мактаб таълими вазирлиги ҳузуридаги Республика таълим марказининг 2025-йил 19-май 01/11-6-328-сон маълумотнома). Натижада, бошланғич таълим жараёни ўқувчилар кўргазмали-ҳаракатли тафаккурини ўстиришга доир методика билан бойитилишига хизмат қилган.
