Бойқузиев Илхом Марданоқуловичнинг
Фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Симметрик ва очиқ калитли шифрлаш алгоритмларини баҳолаш усуллари ва алгоритмлари” мавзусидаги 05.01.05 – Ахборотларни ҳимоялаш усуллари ва тизимлари. Ахборот ва киберхавфсизлик (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2026.DSc/FM316
Илмий маслаҳатчи: Абдурахимов Бахтиёр Файзиевич, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.FM.01.03 рақамли илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Курязов Давлатёр Матякубович, физика-математика фанлари доктори; Туйчиев Ғулом Нумонович, физика-математика фанлари доктори; Ботиров Файзуллажон Бахтиёрович, техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Республикаси Мудофа вазирлиги Ахборот-коммуникация технологиялари ва алоқа ҳарбий институте.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади симметрик ва очиқ калитли шифрлаш алгоритмлари хавфсизлигини баҳолаш учун янги ёндашувлар асосида ечимлар ишлаб чиқишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
С-бох акслантиришларини баҳолашда мавжуд умумий криптографик талабларга қўшимча талаб сифатида хизмат қилади чизиқсиз акслантиришларга кириш битларининг биргаликда келишлари чиқишда қандай тартибда такрорланишига асосланган ҳолда шифрлаш калитларини аниқлаш имконини берган симметрик шифрлаш алгоритмларинининг чизиқсиз акслантиришларини баҳолаш усули ишлаб чиқилган;
4×4 ўлчамли С-бох акслантиришларига мос махфий калитнинг 75 фоизини, айрим С-бохлар учун эса 100 фоиз аниқлик билан тахмин қилиш имконини берган симметрик шифрлаш алгоритмларинининг чизиқсиз акслантиришларини баҳолаш усули асосида шифрлаш калитини аниқлаш алгоритмлари яратилган;
сонларни кўпайтиришдаги муносабатлар орқали факторлаш имконини берган сонларни кўпайтиришнинг Том-Кук усулига асосланган кўпайтириш амалларига тескари амаллар орқали факторлаш усули ишлаб чиқилган;
хотирани таъминлаш имконияти мавжуд бўлганда л битли РСА очиқ калитли шифрлаш алгоритмининг модулини факторлаш имконини берган сонларни кўпайтиришнинг Том-Кук усулига асосланиб ишлаб чиқилган усули асосида янги факторлаш алгоритмлари яратилган;
п ва қ туб сонларнинг қайси интервалларга тегишли бўлиши мумкинлигининг муваффақиятли тахминларида махфий калитни аниқлаш имконини берган факторлаш муаммосига асосланган очиқ калитли шифрлаш алгоритмларининг махфий калитни аниқлашнинг махфий ва очиқ калитлар муносабатига асосланган кичик разрядли РСА модулларида самарали ҳисобланган усул ишлаб чиқилган;
РСА очиқ калитли шифрлаш алгоритмининг модули л бит бўлганда, шарт бажарилганда қадам билан махфий калитларни аниқлаш имконини берган факторлаш муаммосига асосланган очиқ калитли шифрлаш алгоритмлари учун махфий калитларни аниқлаш усули ишлаб чиқилган ва мазкур усул асосида алгоритм яратилган.
IV.Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши:
С-бох акслантиришларини баҳолашда мавжуд умумий криптографик талабларга қўшимча талаб сифатида хизмат қилади чизиқсиз акслантиришларга кириш битларининг биргаликда келишлари чиқишда қандай тартибда такрорланишига асосланган ҳолда шифрлаш калитларини аниқлаш имконини берган симметрик шифрлаш алгоритмларинининг чизиқсиз акслантиришларини баҳолаш усулидан ЖСКЙ2021098-рақамли “СМ4 алгоритмини тадқиқ этиш” номли лойиҳада СМ4 симметрик шифрлаш алгоритмининг С-бохи таҳлили ва баҳолашда фойдаланилган (Жининг Нормал Университетининг 15.10.2025 йилдаги 20251015-001-сонли маълумотномаси). Натижада, СМ4 алгоритми С-бох акслантиришини баҳолаш жараёнида НCОБ хоссаси асосида четга чиқишлар аниқланган, жумладан, кириш битларининг 0- ва 2-тартиблари 1,0 кўринишида бўлганда, чиқиш битларининг 0- ва 2-тартиблари 0 ва 1 қийматларида келишлари сони 10 та, кириш битлари 0- ва 2-тартиблари 1,0 кўринишида бўлганда эса чиқиш битларининг 0- ва 2-тартиблари 1 ва 1 қийматларида келишлари сони 24 та эканлиги аниқланган, натижалар охирги раунд калитининг мос битларини 75% гача аниқлик билан тахмин қилиш имконини берган;
хотирани таъминлаш имконияти мавжуд бўлганда л битли РСА очиқ калитли шифрлаш алгоритмининг модулини факторлаш имконини берган сонларни кўпайтиришнинг Том-Кук усулига асосланиб ишлаб чиқилган усулдан хорижий илмий журналларда (Жоурнал оф Мачине анд Cомпутинг, 05(03), 2025, пп.1944-1957; Месопотамиан Жоурнал оф CйберСеcуритй, 5(2), 2025, пп.842-862; Сймметрй, 16, 2024, ИД 764) Шор алгоритмининг Қискит платформаси томонидан тақдим этилган симуляция қилинган квант баcкендларидан фойдаланган ҳолда кенг қамровли самарадорлик таҳлили ўтказишда фойдаланилган. Натижада, бутун сонларни факторлаш учун мослашувчан ва умумий реализация таклиф этилиб, унда факторланувчи сонни динамик киритиш, тасодифий ўзаро туб сонларни танлаш ҳамда квант схемаларни автоматик шакллантириш имконини берган;
чизиқсиз акслантиришларга кириш битларининг биргаликда келишлари чиқишда қандай тартибда такрорланишига асосланган ҳолда шифрлаш калитларини аниқлаш имконини берган симметрик шифрлаш алгоритмларинининг чизиқсиз акслантиришларини баҳолаш усули ва унинг асосида яратилган шифрлаш калитини аниқлаш алгоритмларидан хорижий илмий журналларда (Дисcовер Интернет оф Тҳингс, 5, 2025, пп.1-20; Мултимедиа Тоолс анд Апплиcатионс, 8, 2024, пп.24859–24886; Месопотамиан Жоурнал оф CйберСеcуритй, 5(2), 2025, пп.842-862) маълумотларни узатиш учун тезкор ва барқарор хавфсизлик тизимини яратишда, оптимал талаблар бўйича йўриқномаларни ишлаб чиқиш ҳамда ИоТ параметрларига асосланган ва НИСТ криптографик стандартларига таянувчи математик боғланиш-моделини яратишда, граф назариясига асосланган шифрлаш ва дешифрлаш усулларидан фойдаланиш орқали криптографик протоколларни ривожлантиришда фойдаланилган Натижада, таклиф этилган усул ва алгоритмлардан фойдаланиб ишлаб чиқилган алгоритм анъанавий Тривиум усулига нисбатан устунлиги, шифрлаш ва дешифрлаш вақтлари 1:24 нисбатда қисқарганлиги, бу уни тезкор хавфсизлик талабларига мос қилиши, енгил вазнли ИоТ инфратузилмалари учун мослаштириш мумкинлиги кўрсатилган ҳамда Декарт кўпайтмаси графлари ҳамда тўлиқ бипартит графлардан фойдаланиш алоқа тизимларида маълумотларнинг махфийлиги ва яхлитлигини оширишга имкон берган;
чизиқсиз акслантиришларга кириш битларининг биргаликда келишлари чиқишда қандай тартибда такрорланишига асосланган ҳолда шифрлаш калитларини аниқлаш имконини берган симметрик шифрлаш алгоритмларинининг чизиқсиз акслантиришларини баҳолаш усулидан “Электрон рақамли имзо булутли хизматини ишлаб чиқиш” лойиҳасида рақамли имзо алгоритмларининг параметрларини генерация қилишда ва криптографик алгоритмларнинг бардошлилигини баҳолашда фойдаланилган (“УНИCОН.УЗ” Фан-техника ва маркетинг тадқиқотлари маркази маъсулияти чекланган жамиятининг 29.01.2026 йилдаги 7-2/211-сонли маълумотномаси). Натижада, факторлаш муаммосига асосланган очиқ калитли шифрлаш алгоритмлари учун махфий калитларни аниқлашнинг оралиқларга бўлишга асосланган усул криптографик бардошли калитларни генерация қилишда уларни тизимли баҳолаш имконини берган, симметрик шифрлаш алгоритмларининг чизиқсиз акслантиришларини баҳолашнинг “Битларнинг биргаликда келишлари сони” деб номланган янги усул криптографик алгоритмларнинг бардошлилигини баҳолаш имконини берган.
