Ўзбекистон Республикаси Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги ҳузуридаги Олий аттестация комиссияси

Туланбаева Шахнозахон Шавкатбековнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон

I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Манипулятив нутқий таъсирнинг семантик-прагматик ва функционал жиҳатлари тадқиқи”, 10.00.11 - “Тил назарияси. Амалий ва компютер лингвистикаси”.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2024.4.PhD /Fil5442
Илмий раҳбар: Шахабитдинова Шоҳида Ҳошимовна, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат чет тиллари институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Гулямова Шаҳноза Қаҳрамоновна, филология фанлари доктори, профессор; Хамидов Беҳзод Аҳадович, филология фанлари бўйича фалсафа доктори.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат педагогика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: манипулятив нутқий таъсирнинг коммуникатив – стратегик жиҳатлари ва уни нутқда фаоллаштирувчи вербал ва новербал воситаларнинг семантик ва прагматик хусусиятларини очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
манипуляция комплекс ёндашув асосида яширин психологик ва коммуникатив таъсир жараёни, нафақат манипулятор манфаатига хизмат қилувчи, балки баъзи ижтимоий, педагогик ёки тарбиявий контекстларда манипуляция қилинувчи манфаатларига ҳам мос келиши мумкин бўлган мураккаб нутқий ҳодиса эканлиги асослаб берилган;
манипулятив таъсирни воқелантирувчи вербал ва новербал воситаларнинг турли дискурсларда функционал ҳамда семантик-прагматик мослашувчанлиги аниқланиб, лексик-стилистик, фонацион (интонация, нутқ суръати, тембр) ва кинетик (имо-ишора, мимика, гавда ҳаракати) воситаларнинг манипулятив стратегияларни шакллантиришдаги ўрни ҳамда аудиторияга таъсир кучини оширишдаги интеграллашган усули очиб берилган; стилистик тропларнинг (метафора, эпитет, таққослаш, муболаға, аллюзия) манипулятив таъсирдаги нисбатлари статистик жиҳатдан асосланган;
манипулятив стратегиялар уч йирик йўналиш асосида: 1) интеллектга йўналтирилган тактикалар (ёлғон аргументация, ёлғон аналогия, авторитет иллюзияси, фактларни селектив таъкидлаш, танловдаги эркинлик иллюзияси, терминологик босим, диққатни чалғитиш); 2) иродага йўналтирилган тактикалар (такрорлаш орқали онгга сингдириш, стереотипларни фаоллаштириш); 3) ҳиссиётга йўналтирилган тактикалар (қўрқитиш, таҳдид, масхара, айбдорлик ҳисси, раҳм-шафқат уйғотиш, диалог иллюзиясини яратиш, мақтов-комплимент, “ўзимиз-бегона” оппозициясини шакллантириш ва ёрлиқ ёпиштириш) асосида таснифланиши исботланган;
манипулятив нутқий таъсирнинг дискурсга боғлиқ хусусиятлари ҳамда унинг ассертив (хабар бериш, тасдиқлаш, баҳолаш) ва директив (буйруқ бериш, ундаш, илтимос, маслаҳат бериш) нутқий актларида фаоллашиш даражаси аниқланиб, ушбу актларнинг мулоқот жараёнидаги прагматик вазифалари таҳлилий материаллар асосида очиб берилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Манипулятив нутқий таъсирнинг лингвопрагматик хусусиятлари, уни юзага келтирувчи стратегиялар ва вербал ҳамда новербал воситаларнинг дискурсга боғлиқ ҳолда фаоллашуви бўйича олинган илмий натижалар асосида:
манипулятив таъсирни воқелантирувчи вербал ва новербал воситаларнинг турли дискурсларда функционал ҳамда семантик-прагматик мослашувчанлиги аниқланиб, лексик-стилистик, фонацион (интонация, нутқ суръати, тембр) ва кинетик (имо-ишора, мимика, гавда ҳаракати) воситаларнинг манипулятив стратегияларни шакллантиришдаги ўрни ҳамда аудиторияга таъсир кучини оширишдаги интеграллашган усули, шунингдек, стилистик тропларнинг (метафора, эпитет, таққослаш, муболаға, аллюзия) манипулятив таъсирдаги нисбатлари статистик жиҳатдан асосланган диссертациядаги илмий хулосалар “№ ИЛ-402104213. Ўзбек тилида электрон лингвистик энциклопедик луғат ишлаб чиқиш” давлат инновацион тадқиқот лойиҳаси доирасида лойиҳа материалларини шакллантириш жараёнида қўлланилган (Андижон давлат университетининг 2024-йил 24-апрелдаги 39-01-488-сон маълумотномаси);
манипулятив стратегияларнинг уч йирик йўналиш асосида, яъни интеллектга йўналтирилган тактикалар (ёлғон аргументация, ёлғон аналогия, авторитет иллюзияси, фактларни селектив таъкидлаш, танловдаги эркинлик иллюзияси, терминологик босим, диққатни чалғитиш), иродага йўналтирилган тактикалар (такрорлаш орқали онгга сингдириш, стереотипларни фаоллаштириш) ҳамда ҳиссиётга йўналтирилган тактикалар (қўрқитиш, таҳдид, масхара, айбдорлик ҳисси, раҳм-шафқат уйғотиш, диалог иллюзиясини яратиш, мақтов-комплимент, “ўзимиз–бегона” оппозициясини шакллантириш ва ёрлиқ ёпиштириш) асосида таснифланиши исботланган илмий натижалар Андижон давлат университетида бажарилган “ОТ-Ф1-18. Оммавий лисоний маданиятни шакллантириш методлари ва методологиясини ишлаб чиқиш” мавзусидаги давлат фундаментал тадқиқот лойиҳаси доирасида лойиҳани амалга ошириш жараёнида татбиқ этилган (Андижон давлат университетининг 2024-йил 24-апрелдаги 39-01-489-сон маълумотномаси);
манипуляция яширин психологик ва коммуникатив таъсир жараёни сифатида талқин қилиниб, унинг фақат манипулятор манфаатига йўналтирилган ҳодиса эмас, балки ижтимоий-маърифий контекстда аудитория манфаатларига ҳам мос келиши мумкин бўлган мураккаб нутқий ҳодиса эканлиги илмий жиҳатдан асослаб берилган, шунингдек манипулятив нутқий таъсирнинг дискурсга боғлиқ хусусиятлари ҳамда унинг ассертив (хабар бериш, тасдиқлаш, баҳолаш) ва директив (буйруқ бериш, ундаш, илтимос, маслаҳат бериш) нутқий актларида фаоллашиш даражаси аниқланган. Мазкур илмий хулосалар Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмаси томонидан 2025-йил май–июн ойларида тайёрланган “Таълим ва тараққиёт” ҳамда “Адабий жараён” эшиттиришлари ссенарийларини ишлаб чиқишда амалиётга татбиқ этилиб, эшиттиришлар мазмунини шакллантиришда ушбу нутқий актларнинг мулоқот жараёнидаги прагматик вазифалари ҳисобга олинган ҳолда диссертацияда асосланган назарий хулосаларнинг амалий қўлланилиши таъминланди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси “Ўзбекистон 24” ижодий бирлашмасининг 2025-йил 26-июндаги 05-09-1027-сон маълумотномаси).