Машрабова Бувинисо Нурбек қизининг филология фанлари бўйича
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I.Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи):
“Инглиз тилида кинодискурснинг структурал-семантик ва лексик-стилистик жиҳатлари”, 10.00.04 – Европа, Америка ва Австралия халқлари тили ва адабиёти (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.1.PhD/Fil5571.
Илмий раҳбар: Сатимова Дилафруз Нумонжоновна, филология фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Андижон давлат педагогика институти.
ИК фаолият коʻрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Андижон давлат чет тиллари институти, DSc.03/2025.27.12.Fil.32.02.
Расмий оппонентлар: Ёқубов Жамолиддин Абдувалиевич, филология фанлари доктори (DSc), профессор; Собиржонов Солижон Атахонович филология фанлари номзоди, профессор
Етакчи ташкилот: Наманган давлат университети
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз тилида кинодискурснинг структурал-семантик, коммуникатив-контекстуал, тематик ва лексик-стилистик жиҳатларининг таҳлилини қилишдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
Европа, Америка ва Осиё тилшунослиги доирасида медиа, медиаматн, дискурс ва кинодискурс тушунчаларининг генезеси, этимологияси чуқур ва тизимли равишда ўрганилиб, уларнинг назарий-методологик жиҳатдан дифференциал, интеграциал томонлари таҳлил қилинган, шунингдек, оммавий ахборот воситалари (радио, телевидения ва кино, газета ва журналлар, транзит медиа, интернет) тили медиалингвистиканинг ўрганиш обекти сифатида белгиланиб, инглиз кинодискурсининг илмий-назарий таҳлили, туркумланиши ва методологияси тизимли равишда асослаб берилган;
инглиз тилида кинодискурсга оид лексик бирликлар структуравий жиҳатдан монолексема (фим/мовие, сcреен, шоот/шот, сcрипт, cаст, премиере, плот сcене), деривацион лексема (аcтор, аcтресс, продуcер, субтитле, дуббинг) ва полилексема (соундтраcк, сcреенплай, блоcкбустер, сcиенcе-фиcтион)ларга ажратилиб, уларнинг тузилиши (якка морфема, деривация, конверсия ва компоундинг усуллари орқали ҳосил қилиниши), семантик муносабатлари (синонимия, антонимия, омонимия ва полисемия) ҳамда кинодискурс лексикаси асосида шаклланган лексик-семантик майдонлари яратилган, шунингдек, инглиз тилидаги кинодискурснинг турли жанрларидаги (комедик, романтик, фантастик, трагедик, илмий-фантастик, тарихий ва жангари) лексик бирликларнинг контекстуал-семантик жиҳатдан фарқланиши илк бор тизимли равишда тадқиқ этилиб, ҳар бир жанрга хос лингвистик воситаларнинг контекстуал ва коммуникатив функсиялари белгиланган ҳамда шу асосда кинодискурснинг жанр асосидаги дискурсив- лингвистик таснифи ишлаб чиқилган;
бадиий дискурс ва унинг кинодискурсга трансформация жараёнлари Р.Далнинг “Чарли ва Шоколад фабрикаси” ҳамда Ф.С.Фитзгералднинг “Буюк Гецби” асарлари мисолида тадқиқ қилиниб, ушбу асарлардаги матнларнинг лингвопоетик имкониятларини белгиловчи стилистик (ўхшатиш, муболаға, метафора, ономатопея, жонлантириш, симболизм, алюзия, киноя, антитезис) ва лексик воситалар (ҳис-ҳаяжон сўзлар, иборалар, сленг, архаизмлар, неологизмлар, жаргонлар, эвфемизмлар) ҳамда уларнинг бадиий дискурсдан кинодискурсга ўтишидаги ўзгаришлар (визуал ва аудио воситаларга трансформация қилиниши, айрим стилистик бирликларнинг қисқариши ёки модификацияси) далилланган.
ижтимоий сўровнома орқали кузатиш ва тавсиф йўли билан 10 дан ортиқ миллат вакилларининг кинога бўлган қизиқиши, ундаги стилистик, лексик воситалар ҳақидаги тушунчалари, филм номлари, нутқининг семантик функсияси ва коммуникатив-контекстуал жиҳатлари аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Инглиз тилида кинодискурснинг структурал-семантик ва лексик-стилистик жиҳатлари бўйича олиб борилган тадқиқотдан олинган хулосалар қуйидагича жойлаштирилди:
инглиз тилида кинодискурсга оид лексик бирликлар структуравий жиҳатдан тавсифланиб, монолексема, деривацион лексема ва полилексемаларга ажратилиб, уларнинг тузилиши, семантик муносабатлари ҳамда кинодискурс лексикаси асосида шаклланган лексик- семантик майдонлари, шунингдек, кинодискурснинг турли жанрларидаги лексик бирликларнинг контекстуал-семантик жиҳатдан фарқланиши, ҳар бир жанрга хос лингвистик воситаларнинг контекстуал ва коммуникатив функсияларининг белгиланиши ва шу асосда кинодискурснинг жанр асосидаги дискурсив-лингвистик таснифининг ишлаб чиқилиши бўйича муайян тавсиялардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университети томонидан олиб борилган 2022-2024-йилларда амалга оширилган ИЛ- 402104209 – “Ахборот-қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳани амалга ошириш жараёнида фойдаланилди (Тошкент давлат оʻзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 20-июндаги 01/4-2645-сон маълумотномаси). Натижада, кинодискурс лексикасини характерловчи қатор тил бирликларини дастурий жиҳатдан аниқлаш, тизимлаштириш ва автоматик ишлов бериш воситаларида қўллаш учун илмий-методологик асос яратилган ҳамда аудиторийа томонидан ушбу тавсийаларга тегишли муносабатни шакллантиришга эришилган;
инглиз тилида бадиий дискурс ва унинг кинодискурсга трансформация жараёнлари ҳақидаги муаммоларни бартараф этиш бўйича муайян тавсиялардан Жиззах давлат педагогика университетида 2020-2022-йилларда бажарилган лойиҳа шифри: С-ЭCАҲД- 18-CА-0067, шартнома рақами: ПО#02002358 бўлган «Энглиш Аccесс Миcросчоларшип» мавзусидаги хорижий амалий лойиҳасини амалга оширишда фойдаланилган (Жиззах давлат педагогика университетининг 2025-йил 20-июндаги 04-697-сон маълумотномаси). Натижада, мазкур диссертацияда илгари сурилган инглиз тилида бадиий дискурс ва унинг кинодискурсга трансформация жараёнлари Р.Далнинг “Чарли ва Шоколад Фабрикаси” ҳамда Ф.С.Фитзгералднинг “Буюк (Шоввоз) Гецби” асарлари мисолида тадқиқ қилиниб, ушбу матнларнинг лингвопоетик имкониятларини белгиловчи стилистик ва лексик воситалар ҳамда уларнинг бадиий дискурсдан кинодискурсга ўтишидаги ўзгаришлар (визуал ва аудио воситаларга транмсформация қилиниши, айрим стилистик бирликларнинг қисқариши ёки модификацияси) фарқланиб, лойиҳа материалларини илмий-методик жиҳатдан бойитишга хизмат қилган, аудиторийа томонидан ушбу тавсийаларга тегишли муносабатни шакллантиришга эришилган;
Европа, Америка ва Осиё тилшунослигида медиа, медиаматн, дискурс ва кинодискурс тушунчаларининг генезиси ва этимологияси, назарий-методологик таснифи дифференциал, интеграциал томонлари таҳлили, шунингдек, оммавий ахборот воситалари тили медиалингвистиканинг ўрганиш обекти сифатида белгиланиши, инглиз кинодискурсининг илмий-назарий таҳлили, туркумланиши, методологияси тизимли равишда асослаб берилганлигига оид маълумотлардан Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон” телерадиоканали ДУК “Маданий-маърифий ва бадиий эшиттиришлар” муҳарририяти томонидан тайёрланган “Таълим ва тараққиёт”, “Фан уфқлари” номли эшиттиришларнинг 2025 йил март ва апрел ойларидаги сонларида тадқиқот юзасидан суҳбатлар бўлиб ўтди (Ўзбекистон Миллий телерадиокомпаниясининг 2025-йил 24-июндаги Ўз/РВ-05-09-1002-сон маълумотномаси). Натижада мазкур телекўрсатувлар ссенарийси илмий-назарий ва амалий жиҳатдан бойитилиб, кўрсатувларнинг ижтимоий-маърифий аҳамияти сезиларли даражада ортган.