Ибрагимов Авазбек Бахтияровичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): «Комплекс ҳосил қилиш орқали сувда қийин эрийдиган фаол фармацевтик ингредиентларнинг биофармацевтик хоссаларини мақбуллаштириш», 02.00.10 – Биоорганик кимё, 15.00.02 – Фармацевтик кимё ва фармакогнозия (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2025.3.DSc/K235.
Илмий маслаҳатчилар: Ашуров Жамшид Менгнорович, кимё фанлари доктори, профессор; Дусматов Азиз Файзаматович, фармацевтика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Биоорганик кимё институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Биоорганик кимё институти ҳузуридаги DSc.05/2025.27.12.K/B.18.01 рақамли Илмий кенгаш асосидаги бир марталик Илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Сагдуллаев Шамансур Шахсаидович, техника фанлари доктори, академик; Собиров Равшан Зоирович, биология фанлари доктори, академик; Абдуллабекова Вилоятхон Нуриллабековна, фармацевтика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Тошкент фармацевтика институти.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: 3,5-динитробензой кислотаси ва лагохилин мисолида комплекслаш усулларидан фойдаланган ҳолда сувда қийин эрийдиган ФФИларнинг биофармацевтик хусусиятларини мақбуллаштириш бўйича илмий ёндашувларни ишлаб чиқиш ва асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта синтетик (3,5-динитробензой кислотаси) ва табиий (лагохилин) бирикмаларни ўз ичига олган модел бирикмаларнинг эрувчанлиги ва биофаоллигини ошириш учун супрамолекуляр бирикмалар ҳосил қилишдан (клатратлар, органик тузлар ва координацион бирикмалар ҳосил бўлиши) фойдаланиш имкониятлари аниқланган;
МЕА ва ЭДА ёрдамчи лигандлари иштирокида ДНБКнинг нисбатан катта миқдордаги янги координацион бирикмалари синтез қилинган ва структуравий (шу жумладан миқдорий молекулалараро ўзаро таъсирлар) тавсифланган;
биринчи марта олинган бирикмалар қаторидаги изоморфизм ҳодисасини тадқиқ қилиш орқали икки ядроли мис комплексида ички координацион сфера таркибини мақсадли ўзгартириш имконияти исботланган;
табиий гемостатик восита бўлган лагохилин асосида фармакокинетик хусусиятларни яхшилаган янги дори шакллари олинган;
синтез қилинган координацион бирикмаларнинг юқори вирусларга ва микробларга қарши фаоллиги аниқланган, бу эса янги дори воситаларини яратиш истиқболларини очиб берган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Супрамолекуляр комплексларнинг синтези, тузилишини аниқлаш, сувда эрувчанлиги ва биофармацевтик хусусиятларини аниқлаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
гидроксипропил-β-циклодекстриннинг лагохилин билан гемостатик фаолликка эга бўлган супрамолекуляр комплексини олиш усули ишлаб чиқилган ва бу усулга Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигидан ихтирога патент олинган (ИАП 06595 22.10.2021). Натижада, лагохилин асосида фармакокинетик хусусиятларни яхшилаган спрей ва гел шаклида лагохилиннинг инновацион доривор шакллари олиш имконини берган;
биофаоллиги бўлмаган органик бирикма асосида янги 13 та биофаоллиги яхшиланган бирикма синтез қилиниб, тузилиши аниқланган ва барчси йнги тузилишли бирикмалар эканлиги исботланга ҳамда Англиядаги халқаро маълумотлар базасига киритилган (Тҳе Cамбридге Струcтурал Датабасе, ҳттпс://www.ccдc.cам.аc.ук/солутионс/cсд-сйстем/cомпоненц/cсд). Натижада, ушбу маълумотларда жаҳон миқёсида аналог тузулишли бирикмаларнинг тузилишини таҳлил қилишда фойдаланиш имконини берган;
металлокомплексларнинг синтези ва тузилишини аниқлаш бўйича олинган тадқиқот натижаларидан 10 дан ортиқ етакчи ҳалқаро илмий журналларда янги турдаги металлокомплекслар олиш ва структураларини тадқиқ этишда фойдаланилган (Сепаратион Анд Пурифиcатион Течнологй (ИФ 9.0), Фаcтор оф Жоурнал оф Молеcулар Струcтуре (ИФ 4.7), Фаcтор оф Жоурнал оф Молеcулар Лиқуидс (ИФ 5.2), Фаcтор оф Интернатионал Жоурнал оф Молеcулар Сcиенcес (ИФ 4.9), Апплиед Органометаллиc Чемистрй (ИФ 4.04), Фаcтор оф Струcтурал чемистрй (ИФ 2.2), Фаcтор оф ЧемистрйСелеcт (ИФ 2.0), Интернатионал Сcиентифиc Жоурнал Тҳеоретиcал & Апплиед Сcиенcе (ИФ 5.0), Чемистрй – Ан Асиан Жоурнал (ИФ 3.24)). Натижада, коплаб янги турдаги комплекслани олиш ва тузилишини аниқлаш имконини берган;
сувда ёмон эрийдиган биофаол моддаларни комплексларини олиш орқали биофармацевтик мақбуллаштириш усулидан №ФЛ-95-24115091 “Ўзбекистонда илк бора замонавий ин силиcо усулини қўллаган ҳолда бирикмаларнинг биологик таъсирини тезкор аниқлаш (молекуляр докинг) услубини йўлга қўйиш” фундаментал лойиҳасида янги синтез қилинган комплексларнинг молекуляр докинг усулида биологик таъсирини тезкор аниқлашда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг 2025 йил 19 ноябрдаги 4/1255-2904-сонли маълумотномаси). Натижада, ишлаб чиқилган усул коплаб комплексларнинг биологиc фаолликларини аниқлаш ва ўзига хос фаолликка эга дори воситаларини яратиш учун асос бўлиб хизмат қилган.