Xamidova Umida Baxriddin qizi
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon

I. Umumiy ma’lumotlar. Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): “Geterotsiklik alkaloidlar va oksadiazoltion hosilalarining sitotoksik faolligi”, 03.00.01 – Biokimyo, 02.00.10 – Bioorganik kimyo (biologiya fanlari). 
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2025.1.PhD/B1359.
Ilmiy rahbarlar: Azimova Shaxnoz Sadikovna, biologiya fanlari doktori, professor; Terenteva Ekaterina Olegovna, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), katta ilmiy xodim.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘simlik moddalari kimyosi instituti.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: O‘zbekiston Milliy universiteti Biofizika va biokimyo instituti, DSc.03/2025.27.12.B.01.14.M.
Rasmiy opponentlar: Dalimova Surayyo Nugmanovna, biologiya fanlari doktori, professor; Gayibov Ulugbek Gapparjonovich, biologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD, katta ilmiy xodim.
Yetakchi tashkilot O‘zR FA Mikrobiologiya instituti.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: geterotsiklik alkaloidlar va oksadiazoltion hosilalari orasida saraton hujayralarining o‘sishini ingibirlaydigan va sog‘lom hujayralar uchun kam toksik bo‘lgan birikmalarni izlashdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi: 
birinchi marta zongorin alkaloidining izosianatlar bilan, 6-metiluratsilning tetragidroizoxinolinlar bilan konyugatlarining va oksadiazoltion hosilalarining in vitro sharoitida sitotoksikligi aniqlangan;
tanlab olingan 1-(4',5'-metilendioksi-2'-xlorfenil)-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolin birikmasining in vitro sharoitida o‘tkir va subo‘tkir toksikligi tadqiq etilgan. Ushbu birikma toksiklikning o‘rtacha darajadagi toksik moddalar (3-sinf) ga mansub bo‘lib, biokimyoviy, gematologik va gistologik ko‘rsatkichlari jihatidan sezilarsiz o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi aniqlangan;
in vitro sharoitda 1-(4',5'-metilendioksi-2'-xlorfenil)-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolin turli xildagi leykemiya bilan kasallangan bemorlarning saraton hujayralariga ta’siri o‘rganilgan va ushbu birikmaning o‘tkir limfoblastli leykemiya saraton hujayralariga nisbatan yaqqol sitotoksik ta’sir namoyon etishi aniqlangan;
in situ sharoitda 1-(4',5'-metilendioksi-2'-xlorfenil)-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolin T-O‘LL, B-O‘LL va O‘LL bilan kasallangan bemorlardagi saraton hujayralarida tanlab hujayra ingibirlanishini chaqirishi hamda ularning nobud bo‘lishiga olib kelishi shu bilan birga shartli sog‘lom insonlarning qon komponentlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmasligi aniqlangan;
1-(4',5'-metilendioksi-2'-xlorfenil)-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolin o‘tkir limfoblastli leykemiya hujayralarida RON genining ekspressiyasini pasaytirishi teskari transkripsiyali RT-PZR metodi yordamida aniqlangan, bu esa uning sitotoksik ta’sirining sababi bo‘lishi mumkinligi baholangan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. 1,2,3,4-tetragidroizoxinolinlarning sitotoksikligi bo‘yicha olingan ma’lumotlar asosida:
limfoblastli leykemiyaga nisbatan yuqori samaradorlikka ega va kam zaharliligi bilan ajralib turadigan 1-(4',5'-metilendioksi-2'-xlorfenil)-6,7-dimetoksi-1,2,3,4-tetragidroizoxinolin birikmasiga 2025 yil 29 mayda (№ 050000) Evroosiyo patenti olingan. Natijada ushbu birikmadan tibbiyotda saratonga qarshi vosita sifatida foydalanish imkonini bergan;
selektiv sitotoksik faollikni namoyon etuvchi 1,2,3,4-tetragidroizoxinolinning yangi hosilasiga O‘zbekiston Respublikasi Intellektual mulk agentligi tomonidan 2023 yil 7 avgustda (IAP № 8304) ixtiro patenti olingan. Ushbu birikmani tibbiyotda leykemiyaga qarshi vosita sifatida qo‘llash imkonini bergan;
zongorin va izosianat birikmalari asosida olingan yangi birikmalarning sitotoksik ta’sirini o‘rganish bo‘yicha olingan natijalar O‘zR FA O‘simlik moddalari kimyosi institutining № FA-F7-T197 raqamli “Mahalliy floraning yovvoyi o‘suvchi o‘simliklari alkaloidlarining kimyosi: tuzilishi, modifikatsiyasi, sintezi va biologik faolligi. Yangi dori vositalari va bioreaktivlar yaratish uchun asos shakllantirish” nomli fundamental loyiha doirasida ushbu birikmalar HeLa, HEp-2, HBL-100 va CCRF-CEM saraton hujayra liniyalariga nisbatan proliferativ ta’sir namoyon etuvchi birikma sifatida tadqiqotlarda foydalanilgan (O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining 2025 yil 18 dekabrdagi 01-02/890-91–son ma’lumotnomasi). Natijalar zongorin alkaloidi hosilarining biologik faolligini yanada oshirish uchun ular asosida yangi modifikatsiyalangan birikmalar olish imkonini bergan.