Абдувохидов Давронжон Иззатулла ўғлининг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Плазма мембранасига физик-кимёвий таъсирлар: реактив кислород ва азот зарраларининг транспорт жараёнлари ва ғовак шаклланишини молекуляр даражадаги механизмларини тадқиқ қилиш”, 02.00.04 - Физик кимё (кимё фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2024.4.PhD/K874.
Илмий раҳбар: Раззоков Жамолиддин Инотуллаевич, кимё фанлари доктори, катта илмий ходим.
Диссертация бажарилган муассаса номи: “ТИҚХММИ” Миллий тадқиқот университети ҳузуридаги Фундаментал ва амалий тадқиқотлар институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: “ТИҚХММИ” Миллий тадқиқот университети ҳузуридаги Фундаментал ва амалий тадқиқотлар институти, DSc.03/06.11.2025.K/FM.10.09.
Расмий оппонентлар: Маматкулов Шавкат Исроилович, физика-математика фанлари номзоди; Халилов Умеджон Боймаматович, физика-математика фанлари доктори.
Етакчи ташкилот: Ўзбекистон Фанлар академияси Илғор технологиялар маркази.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Нотермал плазма ҳосил қилган реактив кислород ва азот зарраларининг биомембраналарга физик-кимёвий таъсирларни молекуляр даражада тадқиқ қилиш ва уни тўсиқ функсиясини баҳолаш.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
нитро-оксидланган липид мембраналарда 10 та асосий реактив кислород ва азот зарралари (•ОҲ, Ҳ2О2, О3, НО, НО2, Н2О4, ҲНО3, ҲО2, с-cис- ва с-транс-ҲОНО) нинг транспорт жараёни атомистик даражада ҳисобланди ва эркин энергия тўсиқлари (ΔГ) аниқ миқдорий қийматлар билан белгиланди. Хусусан, гидрофоб реактив кислород ва азот зарралар (НО, НО2, Н2О4, О3) учун ΔГ ≈ 0-5 кЖ/мол, гидрофил турлар (Ҳ2О2, ҲНО3, ҲО2, ҲНО2) учун эса ΔГ ≈ 15-35 кЖ/мол эканлиги кўрсатилди;
нитро-оксидланган мембрана таркибидаги ўзгаришлар транспорт жараёнига қандай таъсир қилиши аниқланиб, гидрофил реактив кислород ва азот зарралари учун энергия тўсиғи 2-3 баравар пасайиши, масалан Ҳ2О2 учун ΔГ нинг 34 кЖ/мол дан 17 кЖ/мол гача камайиши илмий асосда исботланди. Бу эса нитроланиш мембрананинг селективлик ва ўтказувчанлик хусусиятларини сезиларли ўзгартиришини кўрсатди;
липид нитроланиши электропорация жараёнини кескин тезлаштириши миқдорий жиҳатдан аниқланган: 0.35 В/нм электр майдонида ғовак ҳосил бўлиш вақти ўртача 108.9 нс (назорат мембрана - 0% нитроланиш) дан 4.05 нс (40% нитроланиш) гача қисқариши исботланди. Бу натижа нитроланиш мембрана барқарорлигини тахминан 25-30 баравар сусайтиришини кўрсатади;
нитролаш даражаси ошиши билан мембрананинг структуравий параметрлари (бир липидга мос келувчи юза) 0.65 нм2 дан 0.70 нм2 гача ошиши ва қалинлиги камайиши аниқланиб, мембрананинг электр майдонига сезгирлиги кучайиши молекуляр асосда очиб берилди;
реактив кислород ва азот зарраларининг мембрана ичида “тўпланиш зонаси” (аccумулатион регион) мавжудлиги аниқланиб, масалан, ҲО2 радикали нитро-оксидланган мембрананинг марказий қисмида барқарорроқ бўлиши, реактив кислород ва азот зарраларининг мембрана ички қисмида фаол реакциялар бошлаши мумкинлигини кўрсатди.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диссертация доирасида олинган молекуляр динамика ҳисоблашлари, реактив кислород ва азот зарралари-мембрана ўзаро таъсир моделлари ва нитроланган мембранада электропорация жараёнининг кинетик тавсифлари Япониянинг Кюшу университети (Кюшу Университй) Плазма нано-интерфейс инженерияси марказининг “Пласма Агриcултуре” номли илмий лойиҳасида амалиётга жорий этилгани расман тасдиқланган (17-ноябр, 2025-йил). Хусусан, плазма томонидан ҳосил бўлувчи реактив кислород ва азот зарраларнинг транспорт механизмлари, электр майдони таъсирида ғовак ҳосил бўлиш жараёни ва оксидланган/нитроланган мембраналарда реактив кислород ва азот зарраларини киришини баҳолаш бўйича ишлаб чиқилган методлар мазкур лойиҳада қўлланилган.
Шунингдек, Сcопус/Wеб оф Сcиенcе базасига кирувчи Қ1 квартилли журналларда (Биомолеcулес ва Жоурнал оф Пҳйсиcс Д: Апплиед Пҳйсиcс журналлар) чоп этилган мақолаларига 12 та ва 8 та ҳавола олган.
