Шаханова Шахноза Шавкатовнанинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Онкологик касалликларда саркопения синдроми: клиник-лаборатор белгилари, эрта ташхислаш, даволаш ва хавф омиллари», 14.00.14 – Онкология (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.DSc/Tib1240.
Илмий маслаҳатчи: Рахимов Нодир Махамматкулович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Болалар онкологияси, гематологияси ва клиник иммунологияси илмий-амалий тиббиёт маркази, DSc.06/2025.27.12.Tib.06.01.
Расмий оппонентлар: Алимов Ижод Рустамович, тиббиёт фанлари доктори, доцент; Зиядуллаев Шухрат Худойбердиевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор; Ходжиев Данияр Шамуратович, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бухоро давлат тиббиёт институти.
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: функционал, морфометрик ва биокимёвий параметрларни баҳолаш асосида, онкологик беморларда саркопения синдромининг диагностик ва прогностик моделини комплекс ишлаб чиқиш ва асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
илк бор онкологик амалиётда мушак ҳолатини комплекс баҳолаш учун клинико-инструментал ва лаборатор маркерларни интеграция қилувчи поликомпонентли диагностик модел ишлаб чиқилиб, IL-6 ва CRP каби яллиғланиш цитокинларининг мушак метаболизмидаги катаболик жараёнларнинг асосий триггерлари эканлиги илмий жиҳатдан асосланган;
саркопениянинг прогрессиясини башоратлаш учун функционал тестлар, инструментал кўрсаткичлар ва биокимёвий маркерларни интеграция қилган таклиф этилган модификацияланган стратификация моделининг юқори прогностик аниқлиги (AUC > 0,8) исботланган;
даволашни шахсийлаштириш имкониятларини кенгайтириш учун ўсма босқичи, жойлашуви ва беморнинг метаболик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда дифференциал терапевтик алгоритм оптимизациялаштирилган;
жинсга хос чегара қийматларини аниқлашда m. rectus femoris қалинлигини ултратовушда ўлчаш усули КТ ва МРТга нисбатан самарали ва амалий жиҳатдан қулай альтернатива диагностик усул сифатида имлий асосланган;
енгил ва ўртача саркопенияда «терапевтик ойна» концепцияси асосида комплекс аралашувларнинг самарадорлиги ва функционал потенциални тиклаш имконияти исботланиб, саркопения оғирлик даражасининг умумий яшаш муддатига мустақил хавф омили сифатида таъсирини баҳолашга қаратилган прогностик модел ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Функционал, морфометрик ва биокимёвий параметрларни баҳолаш асосида, онкологик беморларда саркопения синдромининг диагностик ва прогностик моделини комплекс ишлаб чиқиш ва асослаш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
биринчи илмий янгилик: илк бор онкологик амалиётда мушак ҳолатини комплекс баҳолаш учун клинико-инструментал ва лаборатор маркерларни интеграция қилувчи поликомпонентли диагностик модел ишлаб чиқилиб, IL-6 ва CRP каби яллиғланиш цитокинларининг мушак метаболизмидаги катаболик жараёнларнинг асосий триггерлари эканлиги илмий жиҳатдан асосланганлиги бўйича таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 25.06.2025 йилда 11-сон билан тасдиқланган “Способ многопараметрической оценки мышечной функции и массы тела при саркопении, наблюдаемой у онкологических больных” ва “Рекомендации по скринингу саркопении и остеосаркопении у онкологических пациентов: критерии выбора диагностических инструментов, интерпретация биомаркеров и оценка рисков” услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт маркази Бухоро филиали бўйича 18.07.2025 йилдаги 55/2025-сон, Жиззах филиали бўйича 15.04.2025 йилдаги 29-1/2025-сон, Қашқадарё филиали бўйича 04.07.2025 йилдаги 71-т/2025-сон ҳамда Сирдарё филиали бўйича 21.07.2025 йилдаги 05-89/2025-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/37-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: мазкур усулни жорий этилиши натижасида саркопенияни эрта аниқлаш ва тўғри бошқариш имкони кенгайди, реабилитация муддатлари қисқарди, химиятерапияга толерантлик ошди ва операциядан кейинги функционал чекланишлар камайди. Беморларнинг ҳаёт сифати ва жисмоний фаоллиги яхшиланди ҳамда уларнинг ижтимоий фаол ҳаётга қайтиш жараёни тезлашди. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган 2,5-4 млн сўм бюджет маблағлари интегратив диагностик моделни жорий этиш орқали саркопенияни эрта аниқлаш, клиник қарор қабул қилиш самарадорлигини ошириш, асоратларни камайтириш ва реабилитация муддатларини қисқартириш натижасида иқтисод қилинади;
иккинчи илмий янгилик: саркопениянинг прогрессиясини башоратлаш учун функционал тестлар, инструментал кўрсаткичлар ва биокимёвий маркерларни интеграция қилган таклиф этилган модификацияланган стратификация моделининг юқори прогностик аниқлиги (AUC > 0,8) исботланганлиги бўйича таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 25.06.2025 йилда 11-сон билан тасдиқланган “Способ многопараметрической оценки мышечной функции и массы тела при саркопении, наблюдаемой у онкологических больных” ва “Рекомендации по скринингу саркопении и остеосаркопении у онкологических пациентов: критерии выбора диагностических инструментов, интерпретация биомаркеров и оценка рисков” услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт маркази Бухоро филиали бўйича 18.07.2025 йилдаги 55/2025-сон, Жиззах филиали бўйича 15.04.2025 йилдаги 29-1/2025-сон, Қашқадарё филиали бўйича 04.07.2025 йилдаги 71-т/2025-сон ҳамда Сирдарё филиали бўйича 21.07.2025 йилдаги 05-89/2025-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/37-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: стратификацион моделнинг жорий этилиши саркопенияни эрта башорат қилиш ва хавф гуруҳини аниқлаш имконини ошириб, асоратлар даражасини камайтирди, реабилитация жараёнини тезлатди ва беморларнинг ҳаёт сифати ҳамда жисмоний фаоллигини яхшилади. Иқтисодий самарадорлиги: саркопения прогрессиясини башоратловчи стратификацион моделнинг ишлаб чиқилиши ва клиник амалиётга жорий этилиши хавф гуруҳини аниқлашни яхшилаб, асоратларнинг камайиши ва реабилитация жараёнининг тезлашиши орқали мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган бюджет маблағларининг 20–30 % иқтисод қилинади;
учинчи илмий янгилик: даволашни шахсийлаштириш имкониятларини кенгайтириш учун ўсма босқичи, жойлашуви ва беморнинг метаболик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда дифференциал терапевтик алгоритм оптимизациялаштирилганлиги бўйича таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 25.06.2025 йилда 11-сон билан тасдиқланган “Способ многопараметрической оценки мышечной функции и массы тела при саркопении, наблюдаемой у онкологических больных” ва “Рекомендации по скринингу саркопении и остеосаркопении у онкологических пациентов: критерии выбора диагностических инструментов, интерпретация биомаркеров и оценка рисков” услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт маркази Бухоро филиали бўйича 18.07.2025 йилдаги 55/2025-сон, Жиззах филиали бўйича 15.04.2025 йилдаги 29-1/2025-сон, Қашқадарё филиали бўйича 04.07.2025 йилдаги 71-т/2025-сон ҳамда Сирдарё филиали бўйича 21.07.2025 йилдаги 05-89/2025-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/37-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: дифференциал терапевтик алгоритмнинг жорий этилиши шахсийлаштирилган даволаш имкониятини кенгайтириб, саркопения билан оғриган онкологик беморларда реабилитация самарадорлигини оширди, асоратлар даражасини камайтирди. Натижада беморларнинг ҳаёт сифати, жисмоний фаоллиги ва кундалик мустақиллиги сезиларли даражада яхшиланди. Иқтисодий самарадорлиги: шахсийлаштирилган терапевтик алгоритм орқали асоратларнинг олдини олиш ва реабилитация жараёнини оптималлаштириш стационар даволаш муддатларини 15–20 % га, ортиқча дори воситалари ва диагностика харажатларини эса 20–25 % га камайтирди. Бу реабилитация ва асоратларни даволаш харажатларини ўртача 20–25 % га қисқартиришга, соғлиқни сақлаш тизими юкламасини камайтиришга ва ресурслардан самарали фойдаланишни таъминлашга имкон берди. Хулоса: дифференциал терапевтик алгоритмнинг ишлаб чиқилиши ва клиник амалиётга жорий этилиши ўсма босқичи, локализацияси ва беморнинг метаболик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда даволашни шахсийлаштириш имкониятини яратиб, реабилитация самарадорлигини ошириши, асоратлар даражасини камайтириши ва беморларнинг жисмоний фаоллигини яхшилаши натижасида мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган бюджет маблағларининг 15–25 % иқтисод қилинади;
тўртинчи илмий янгили: жинсга хос чегара қийматларини аниқлашда m. rectus femoris қалинлигини ултратовушда ўлчаш усули КТ ва МРТга нисбатан самарали ва амалий жиҳатдан қулай альтернатива диагностик усул сифатида имлий асосланганлиги бўйича таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 25.06.2025 йилда 11-сон билан тасдиқланган “Способ многопараметрической оценки мышечной функции и массы тела при саркопении, наблюдаемой у онкологических больных” ва “Рекомендации по скринингу саркопении и остеосаркопении у онкологических пациентов: критерии выбора диагностических инструментов, интерпретация биомаркеров и оценка рисков” услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт маркази Бухоро филиали бўйича 18.07.2025 йилдаги 55/2025-сон, Жиззах филиали бўйича 15.04.2025 йилдаги 29-1/2025-сон, Қашқадарё филиали бўйича 04.07.2025 йилдаги 71-т/2025-сон ҳамда Сирдарё филиали бўйича 21.07.2025 йилдаги 05-89/2025-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/37-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: “терапевтик ойна” концепциясига асосланган комплекс аралашувнинг жорий этилиши енгил ва ўртача даражадаги саркопенияда функционал тикланиш имкониятини оширди, беморларнинг жисмоний фаоллиги ва ҳаёт сифатини яхшилади. Саркопения оғирлик даражасини хавф омили сифатида баҳолаш орқали беморларнинг прогнозини аниқлаш ва уларни индивидуал мониторинг қилиш имконияти кенгайди. Иқтисодий самарадорлиги: мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган 3-5 млн сўм бюджет маблағлари комплекс терапияни эрта бошлаш стационарда даволаш ва реабилитация муддатини қисқартириши ҳамда ортиқча текширув ва дори-дармон сарфларини камайтириши натижасида иқтисод қилинади;
бешинчи илмий янгилик: енгил ва ўртача саркопенияда «терапевтик ойна» концепцияси асосида комплекс аралашувларнинг самарадорлиги ва функционал потенциални тиклаш имконияти исботланиб, саркопения оғирлик даражасининг умумий яшаш муддатига мустақил хавф омили сифатида таъсирини баҳолашга қаратилган прогностик модел ишлаб чиқилганлиги бўйича таклифлар Самарқанд давлат тиббиёт университети Илмий кенгаши томонидан 25.06.2025 йилда 11-сон билан тасдиқланган “Способ многопараметрической оценки мышечной функции и массы тела при саркопении, наблюдаемой у онкологических больных” ва “Рекомендации по скринингу саркопении и остеосаркопении у онкологических пациентов: критерии выбора диагностических инструментов, интерпретация биомаркеров и оценка рисков” услубий тавсияномалар мазмунига сингдирилган. Мазкур таклиф Республика ихтисослаштирилган онкология ва радиология илмий-амалий тиббиёт маркази Бухоро филиали бўйича 18.07.2025 йилдаги 55/2025-сон, Жиззах филиали бўйича 15.04.2025 йилдаги 29-1/2025-сон, Қашқадарё филиали бўйича 04.07.2025 йилдаги 71-т/2025-сон ҳамда Сирдарё филиали бўйича 21.07.2025 йилдаги 05-89/2025-сон буйруқлари билан амалиётига жорий этилган (Соғлиқни сақлаш вазирлиги Илмий-техник кенгашининг 2025 йил 22 сентябрдаги 25/37-сон хулосаси). Ижтимоий самарадорлиги: m. rectus femoris қалинлигини мустақил прогностик кўрсаткич сифатида аниқлаш юқори хавф гуруҳига кирувчи беморларни эрта босқичда аниқлаш имконини беради. Бу нутритив ва реабилитацион қўллаб-қувватлашни ўз вақтида бошлаш, ҳаёт сифатини яхшилаш, ногиронликни камайтириш ва онкологик даволаш самарадорлигини оширишга хизмат қилади. Иқтисодий самарадорлиги: m. rectus femoris ультратовуш баҳолаш усули — арзон, ноинвазив ва осон қўлланиладиган диагностика усули сифатида, қимматбаҳо инструментал текширувлар (КТ, МРТ)га бўлган эҳтиёжни қисқартириш, натижаларни объектив прогноз қилиш, диагностика аниқлигини ошириш ва онкологияда даво-реабилитация стратегияларини оптималлаштириш натижасида мазкур касалликни стационар шароитида даволаниш учун сарфланадиган бюджет маблағларининг 18-23% иқтисод қилинади.