Кодирова Дилрабо Шамсидиновнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Кончилик терминларининг лексикографик тадқиқи (инглиз, ўзбек ва рус тиллари мисолида)”, 10.00.06 – Қиёсий адабиётшунослик, чоғиштирма тилшунослик ва таржимашунослик (филология фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: №В2020.4.PhD/Fil1448.
Илмий раҳбар: Қаюмова Мунаввар Саноқуловна, филология фанлари номзоди, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Навоий давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Бухоро давлат университети, DSc.03/2025.27.12.Fil.08.08.
Расмий оппонентлар: Гадоева Мавлюда Ибрагимовна, филология фанлари доктори, профессор; Менглиев Бахтиёр Ражабович, филология фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Жиззах давлат педагогика университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги кончилик терминларининг лексикографик хусусиятларини аниқлашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмиу уангилиги:
инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги кончилик соҳасига оид терминларнинг асосий моносемантик тузилиши терминнинг изоҳини кенгайиш механизми; изоҳнинг торайтириш механизми; тузилмаларнинг ўхшашлигига асосланган изоҳларни кўчириш механизми; ифодаланган тузилма бўйича метонимик кўчиш механизмлари устуворлигида намоён бўлиши аниқланган;
қиёсланаётган тилларда кончилик соҳасига оид терминлар тўпламини яратишда умумистеъмолдаги сўзнинг илмий тушунчасини яратиш, қўллаш ва сўзнинг маъноларини ўзгартириш орқали терминлар тоифасига ўтказиш; терминологик конвертация; терминологик деривация; бошқа тилдан унинг асосий таъриф параметрларини сақлаган ҳолда фонетик-морфологик мослашув билан ўзлаштириш усулларининг самарадорлиги асосланган;
инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги кончилик соҳасига оид терминологик электрон луғатларнинг лексик-семантик, структур-семантик, контекстуал-прагматик, консептуал-когнитив муносабатдош бирликлар базасини яратиш, миллий корпус асосида параллел тиллар корпусини такомиллаштириш, таржима луғатлари ҳамда ўзбек тили миллий корпуси ўртасидаги бевосита боғлиқлик қонуниятлари доирасида қиймат касб этиши далилланган;
қиёсланаётган бошқа тиллар терминологик тизимидан терминларни ўзлаштириш, синоним ва омонимларни яратиш, терминларни шакллантириш усуллари ўзбек кончилик терминологиясидаги терминларнинг лексикографик хусусиятларини ташкил этиши исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жориу қилиниши. Инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги кончилик терминларининг лексикографик тадқиқ этиш жарауонида олинган илмиу натижа ва хулосалар асосида:
инглиз, ўзбек, ва рус тилларидаги кончилик соҳасига оид терминларнинг асосий моносемантик тузилиши терминнинг изоҳини кенгайиш механизми; изоҳнинг торайтириш механизми; тузилмаларнинг ўхшашлигига асосланган изоҳларни кўчириш механизми; ифодаланган тузилма бўйича метонимик кўчиш механизмлари устуворлигида намоён бўлишига доир назарий хулосалардан Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий тадқиқот институтида 2021-2023-уилларда бажарилган “Қорақалпоқ фолклорида оламнинг этнолингвистик тасвири” мавзусидаги фундаментал тадқиқот лойиҳасида фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси Қорақалпоғистон бўлими Қорақалпоқ гуманитар фанлар илмий-тадқиқот институти 2025-уил 29-декабрдаги 876/1-сон маълумотномаси). Натижада тадқиқот жараёнида статистик ва компонент таҳлил методларидан фойдаланилган бўлиб, олинган илмий натижалар назарий ва амалий жиҳатдан мустаҳкам асос бўлиб хизмат қилган;
қиёсланаётган тилларда кончилик соҳасига оид терминлар тўпламини яратишда умумий ва миллий тилдаги сўзнинг илмий тушунчасини ифодалаш, қўллаш ва сўзнинг маъноларини ўзгартириш орқали терминлар тоифасига ўтказиш; терминологик конвертация; терминологик деривация; бошқа тилдан унинг асосий таъриф параметрларини сақлаб, фонетик-морфологик мослашув билан ўзлаштириш усулларнинг самарадорлигига доир назарий хулосалардан Навоий давлат кончилик ва технологиялар университетида 2019-2022-уилларда бажарилган Фз-20190718с – “Суст ўтказувсҳи уран рудалари уер остида танлаб эритиш технологиуасини ишлаб сҳиқиш” мавзусидаги амалиу лойиҳасида фойдаланилган (Навоиу давлат консҳилик ва технологиуалар университетининг 2024-уил 04-аррелдаги 1-04/841-сон маълумотномаси). Натижада консҳилик соҳасига оид терминларнинг семантик талқини инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги қўлланилиши ва уларнинг лексикографик хусусиуатларини осҳиб беришга хизмат қилган;
инглиз, ўзбек ва рус тилларидаги кончилик соҳасига оид терминологик электрон луғатларнинг лексик-семантик, структур-семантик, контекстуал-прагматик, консептуал-когнитив муносабатдош бирликлар базасини яратиш, миллий корпус асосида параллел тиллар корпусини такомиллаштириш, таржима луғатлари ҳамда ўзбек тили миллий корпус ўртасидаги бевосита боғлиқлик қонуниятлари доирасида қиймат касб этишига доир назарий хулосалардан Навоий давлат кончилик ва технологиялар университетида 2020-2021 уилларда бажарилган УниСЕН – Сентрал Асиа Университу Рартнершир Ррограм дастури доирасида Халқаро таълим бўуисҳа АҚШ Кенгаши (Америсан Соунсилс фор Интернатионал Эдусатион) томонидан молиуалаштирилган “Сараситу Буилдинг Инитиативе” мавзусидаги хорижий лойиҳасида фойдаланилган (Навоиу давлат консҳилик ва технологиуалар университетининг 2024-уил 24-октуабрдаги 1-04/2855-сон маълумотномаси). Натижада консҳиликка доир терминологик луғатларнинг қиуосиу нашрлари усҳун назариу ва амалиу тавсиуалар ишлаб сҳиқишга хизмат қилган;
қиёсланаётган бошқа тиллар терминологик тизимидан сўз ва терминларни ўзлаштириш, синоним ва омонимларни яратиш, терминларни шакллантириш усуллари ўзбек кончилик терминологиясидаги терминларнинг лексикографик хусусиятларини ташкил этиши билан боғлиқ хулоса ва натижалардан Навоий вилояти телерадиокомпаниясида “Диуор 24”, “Нажот билимда”, “Таълимдаги ислоҳот” кўрсатувлари ссенарийларини тайёрлашда фойдаланилган (Навоиу вилоуати телерадиокомраниуаси 2023-уил 12-декабрдаги 01-02/199-сон маълумотномаси). Натижада миллиу терминологиуанинг ривожида ўзининг алоҳида аҳамиуатга эга бўлган назариу ва амалиу таклифлар лавҳада ўз аксини топиб, материалларнинг мазмуни мукаммаллашган.
