Сайимова Дилбар Қаҳрамоновнанинг
диссертация ҳимоясисиз ихтиро патенти (селекция ютуғи) асосида
фалсафа доктори (PhD) илмий даражасини бериш бўйича эълон матни

I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Маҳаллий хомашёлар асосида юқори сорбсион хоссага эга бўлган сорбентлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва амалиётга қўллаш», 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/Т6113.
Илмий раҳбар: Амонов Мухтар Рахматович, техника фанлари доктори, профессор.
Илмий тадқиқот иши бажарилган муассаса номи: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, DSc.31/2025.27.12.Т.01.01.
Ўзбекистон Республикаси Интеллектуал мулк агентлигининг ихтирога патенти олинган: “Кунгабоқар мойини тозаловчи селектив сорбент олиш усули” (№ИАП 8000).
II. Тадқиқотнинг мақсади: маҳаллий хомашёлар асосида юқори сорбсион хоссага эга бўлган сорбентлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва амалиётга қўллашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги: 
бентонит гил кукунини турли шароитларда (250-300 0C ҳароратда, 2,5-3,5 а.т.босимда, Қ:С-1:4,5-5,0 нисбатда) термокимёвий фаоллантириш орқали олинган намуналарнинг адсорбсион текистур характерискалари (120 м2/мл, 199 м2/мл, 243 м2/мл) ҳамда физик-кимёвий хусусиятларига таъсир этувчи омиллар (менирал кислоталарнинг табиати ва консентрацияга 8,0-10 %ли , бентонит заррачаларининг ўлчамларига 0,01 мм дан 1 мм гача катталикда, фаолланиш вақт давомийлигига 1,0-1,5 соат )  аниқланган;
кунгабоқар мойлари таркибидаги зарарли ва кераксиз моддаларнинг функсионал гуруҳлари билан сорбент сирт марказлари ўзаро физик-кимёвий таъсирлашуви сорбсион тозалаш механизми аниқланган ИАП 8000;
кунгабоқар мойларини тозалаш учун олинган сорбент ишлаб чиқаришда қўлланиб келинаётган сорбентларга нисбатан фаоллантириш вақти 3,0-3,5 соатдан 1,0-1,5 соатга камайганлиги, сорбентнинг адсорбсион фаоллиги 2,0-2,5 % га ортиши ҳамда кинетик ва агрегатив барқарорликни намоён қилганлиги исботланган; 
олинган сорбент амалда қўлланиб келинаётган сорбентга нисбатан биринчи марта қўллаш даражаси  83% дан 85 % га, иккинчи марта қўлланилганда эса 36% дан 80% га ошганлиги аниқланган;
маҳаллий бентонит гилини модификациялаш орқали олинган сорбентлар импорт ўрнини боса оладиган, экологик тоза ва арзон,  сорбсион қобилияти юқори бўлган сорбентлар олиш технологияси ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Маҳаллий хомашёлар асосида юқори самарали сорбентлар олиш технологиясини яратиш ҳамда ўсимлик мойларини тозалашда импорт ўрнини босувчи оқартирувчилар ишлаб чиқаришга жорий қилиш бўйича олинган илмий натижалар асосида: 
ўсимлик мойларини оқартирувчи, юқори сорбсион хусисиятга эга бўлган олинган сорбентлар “Ванғози агро-экспорт” МЧЖ, “Замин агро-оил” МЧЖ корхоналарида амалиётга жорий қилинган (“Ўзбекистон Республикаси ёғ-мой саноати корхоналари уюшмаси”нинг 2025 йил 18 ноябрдаги АК/3-399-сон маълумотномаси). Натижада, ресурс тежамкор ва иқтисодий самарадор сорбентлар асосида озиқ-овқат мойларига ранг берувчи хлорофилл, бета каротин, госсипол моддаларини кескин даражада камайтириш ва ёқимсиз ҳидларни бартараф қилиш имконини берган;
ўсимлик мойларини тозаловчи самарадор  сорбентлар “Кармана мой инвест” МЧЖ, “Садбарг” корхоналарида амалиётга жорий қилинган (“Ўзбекистон Республикаси ёғ-мой саноати корхоналари уюшмаси”нинг 2025 йил 18 ноябрдаги АК/3-399 сон маълумотномаси). Натижада, бентонитни фаоллантириш орқали олинган сорбентларнинг ишлатилиши республикамизда амалда ёғ-мойларни оқартириш жараёнида қўлланилиб келинаётган  импорт сорбентларни тўлиқ алмаштириш имконини берган. 

Yangiliklarga obuna bo‘lish