Норқулов Шаҳриёр Бекмирзаевичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармогʻи номи):
“Диспрозий билан легирланган кремнийдаги ҳажмий нуқсонлар структураси ва сиртий қатлам морфологияси”, 01.04.10 – Яримўтказгичлар физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.1.PhD/FM298.
Илмий раҳбар: Утамурадова Шарифа Бекмурадовна, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги Яримўтказгичлар физикаси ва микроелектроника илмий-тадқиқот институти.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ўзбекистон Миллий университети ҳузуридаги Яримўтказгичлар физикаси ва микроелектроника илмий-тадқиқот институти, DSc.03/2025.27.12.FM/Т.01.06.
Расмий оппонентлар: Дадамирзаев Муҳаммаджон Ғуломқодирович, физика-математика фанлари доктори, профессор; Камалов Амангелди Базарбаевич, физика-математика фанлари доктори, профессор;
Етакчи ташкилот: Фарғона давлат университети
Диссертация йўналиши: Назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II.Тадқиқотнинг мақсади:
Диспрозий билан легирланган кремнийдаги ҳажмий нуқсонлар структураси ва сиртий қатлам морфологиясини ҳамда Си<Дй>нинг электрофизик хоссаларига таъсирини тадқиқ қилишдан иборат.
III.Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор Си<Дй>намуналарда диспрозий киришмаси аксептор хоссага эга бўлиши, диффузиядан сўнг н-Си намуналарининг солиштирма қаршилиги кескин ортиб п-типга ўзгариши аниқланган;
илк бор ИҚ спектроскопия ёрдамида Си<Дй> намуналарида диспрозий атомлари оптик фаол кислород консентрациясини НОопт 40 % гача камайтириши аниқланган;
диспрозий билан легирланган кремнийда атом куч микроскопия ва сканерловчи электрон микроскопия ёрдамида сиртга яқин соҳаларда ДйСи2 силицидлар ҳосил бўлиши аниқланган;
илк бор Си<Дй> намуналарда Раман ва Рентген спектроскопия таҳлиллари натижасида кремний ҳажмида диспрозий атомлари билан боғлиқ Дй-О, Дй-Си, Си-О-Дй янги фазалар ҳосил бўлиши аниқланган;
ностационар сиғимли спектроскопияси ёрдамида диспрозий атомлари билан легирланган кремнийда Еc-0,21 эВ, Еc -0,30 эВ ва Еc -0,41 эВ энергияли 3 чуқур сатҳлар ҳосил бўлиши ва Си ҳажмида Дй атомларининг мавжудлиги термик нуқсонларнинг консентрацияси 3÷4 марта камайишига олиб келиши аниқланган;
диспрозий билан легирланган кремнийда γ-нурланиш таъсирида радиацион нуксонлар: Еc-0,17 эВ чуқур сатҳли А-марказ ва Еc-0,43 эВ чуқур сатҳли Э-марказлар ҳосил бўлиши аниқланган;
кремний ҳажмида Дй атомларининг мавжудлиги γ-нурлантирилган намуналарда радиацион нуксонларнинг самарадорлигини 2÷4 маротабага камайтириши аниқланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Диспрозий билан легирланган кремнийдаги ҳажмий нуқсонлар структураси ва сиртий қатлам морфологиясини комплекс тадқиқ қилиш асосида:
Дй ни юқори ҳароратли диффузия йўли билан киритиш орқали кремний кристалли сиртида компенсацияланган п⁺(п)-типга ўтувчи функсионал қатлам ҳосил қилиш усули, Дй диффузияси кремнийда Дй-О ҳамда Си-О-Дй боғларининг шаклланиши оптик фаол кислород миқдорини 40 % камайтириши каби илмий натижалар “ФОТОН” АЖ да жорий этилди (“ФОТОН” АЖнинг 2025-йил 3-декабрдаги 451-сонли маълумотномаси). Натижада диод структураларида термик нуқсонлар консентраци 3÷4 мартагача, радиацион нуқсонлар консентрациясини (А-марказ 2÷4 марта ва Э-марказ 8÷10 марта) камайтириш, тажриба намуналарининг хизмат муддатини 15 % гача оширишга имконини берган.
Тадқиқот доирасида ишлаб чиқилган ёндашув ва усуллар Шота Руставели номидаги Миллий Илмий Фондининг СТЕМ-22-226 рақамли “Пҳасе-пробабилитй модел фор планнинг транспорт роутес ин дисастер ареас” мавзусидаги илмий лойиҳани бажаришда жорий этилди (Иване Жавакҳишвили номидаги Тбилиси давлат университетининг 2025-йил 20-ноябрдаги маълумотномаси). Натижада ушбу усуллар тажриба намуналари параметрларининг қайта тикланиш даражасини ошириш имконини берган.