Nalibaeva Ra’no Abdusamatovnaning
falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi himoyasi haqida e’lon
I. Umumiy ma’lumotlar.
Dissertatsiya mavzusi, ixtisoslik shifri (ilmiy daraja beriladigan fan tarmog‘i nomi): «Surunkali obstruktiv respirator patologiyasi mavjud bemorlarda pnevmokokk infeksiyasining ahamiyati va profilaktika chora- tadbirlarini ishlab chiqish» 14.00.42 – Pul`monologiya (tibbiyot fanlari).
Dissertatsiya mavzusi ro‘yxatga olingan raqam: B2024.1.PhD/Tib4361.
Ilmiy maslaxatchi: Liverko Irina Vladimirovna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Dissertatsiya bajarilgan muassasa nomi: Akademik Sh.Alimov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan ftiziatriya va pul`monologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi.
IK faoliyat ko‘rsatayotgan muassasa nomi, IK raqami: Akademik Sh.Alimov nomidagi Respublika ixtisoslashtirilgan ftiziatriya va pul`monologiya ilmiy-amaliy tibbiyot markazi, Dsc.06/2025.27.12.Tib.22.01.
Rasmiy opponentlar: Muminov Davron Qodirovich, tibbiyot fanlari doktori; Mukatova Irina Yur`evna, tibbiyot fanlari doktori, professor.
Yetakchi tashkilot: Belarus Respublikasi pul`monologiya va ftiziatriya ilmiy-amaliy markazi.
Dissertatsiya yo‘nalishi: nazariy va amaliy ahamiyatga molik.
II. Tadqiqotning maqsadi: pnevmokokk infeksiyasi va uning o‘limga olib keluvchi asoratlari yukini kamaytirish hamda og‘ir xurujlarni oldini olish doirasida respirator patologiyali bemorlarni olib borish yondashuvlarini takomillashtirishdan iborat.
III. Tadqiqotning ilmiy yangiligi:
surunkali obstruktiv respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarda kasallik xurujlari patogenezida S. Pneumoniae 48% xolatlarida etiologik axamiyati yuqori ekanligi, BEK guruhida LytA+CpsA, BA guruhida LytA va CpsA, va SOO‘K guruhida asosan LytA genotipi ustuvor ekanligi isbotlangan;
ilk bor mintaqaviy sirkulyasiya qilayotgan S. Pneumoniae serotiplari orasida klinik-prognostik ahamiyatni ko‘rsatuvchi, surunkali obstruktiv respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlar orasida ustunlikka ega bo‘lgan (uchrash chastotasi >10%) quyidagi 5, 14, 7F, 19F, 9V/A, 6A/6B, 9L/N, 16F, 37 serotiplar aniqlangan;
ilk bor respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarda og‘ir xurujlarning etiologiyasida S. Pneumoniaening PKV-13 vaksinaning quyidagi serotiplari 5, 7F, 9V/9A, 14, 19F va vaksina tarkibiga kirmagan quyidagi serotiplar 2, 16F, 23A, 37 mintaqaviy spesifiklik sababli keltirib chiqarishi isbotlangan;
ilk bor respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarda ximoya qiluvchi immunitetni shakllantirish maqsadida PKV-13 vaksinasi va fagoterapiyani individual qo‘llash yondashuvlari ishlab chiqilgan.
IV. Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi.
Surunkali respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarni yuritish usullarini takomillashtirish, pnevmokokk infeksiyasi va uning og‘ir asoratlarini oldini olish hamda kasallik yuklamani kamaytirishga qaratilgan ilmiy tadqiqot natijalari asosida:
birinchi ilmiy yangilik: surunkali obstruktiv respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarda kasallik xurujlari patogenezida S. Pneumoniae 48% xolatlarida etiologik axamiyati yuqori ekanligi, BEK guruhida LytA+CpsA, BA guruhida LytA va CpsA, va SOO‘K guruhida asosan LytA genotipi ustuvor ekanligi isbotlangan, va mazkur natijalar "Kattalarda surunkali respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarga pnevmokokka qarshi emlash usullarini optimallashtirish" mavzusidagi metodik tavsiyalarga kiritildi, va mazkur tavsiyalar RIFPIATM huzuridagi Ekspertlar kengashining 2024 yil 30 sentyabrdagi 7-son bayoni bilan tasdiqlangan. Mazkur qoida amaliyotga joriy etildi: Toshkent viloyati ftiziatriya va pulmonologiya markazida 2024 yil 24 sentyabrdagi 230-son buyruq bilan, hamda Navoiy viloyati ftiziatriya va pul`monologiya markazida 2024 yil 20 sentyabrdagi 69/1-son buyruq bilan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnika kengashining №20/14 xulosasiga asosan) amalga oshirildi. Ijtimoiy samaradorligi: surunkali obstruktiv respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlar orasida kasalxonadan tashkari pnevmoniya rivojlanishining yuqori prognoz xavfini belgilaydigan klinik-funksional indikatorlar va fenotipik prediktorlarni aniqlash hamda kasallik xurujlarining og‘irligini erta bashorat qilish orqali ta’minlanishi, pnevmokokkka qarshi vaksinatsiya uchun bemorlarni shaxsiy (individual) asosda tanlab olish imkonini beradi va infeksion respirator xurujlar kaytalanishi chastotasini kamaytirishga, antimikrob vositalar qo‘llanilish ulushini qisqartirishga, klinik natijalarni yaxshilashga hamda sog‘liqni saqlash tizimi resurslaridan samarali foydalanishni optimallashtirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: SOO‘K, BA va BEK bilan og‘rigan hamda infeksion xurujlar rivojlanish xavfini yuqori baholash imkonini beradigan fenotipik prediktorlarga ega bo‘lgan bemorlarda, har bir bemor hisobiga byudjet mablag‘laridan 800000 so‘m va byudjetdan tashqari mablag‘lar hisobidan 520000 so‘m tejashga erishildi. Xulosa: molekulyar serotiplash usullarining joriy etilishi hududda aylanuvchi pnevmokokk serotiplari spektrini aniqlashga imkon berdi, bu esa epidemiologik nazorat va vaksinatsiya dasturlarini muvofiqlashtirish uchun juda muhim hisoblanadi.
ikkinchi ilmiy yangilik: ilk bor mintaqaviy sirkulyasiya qilayotgan S. Pneumoniae serotiplari orasida klinik-prognostik ahamiyatni ko‘rsatuvchi, surunkali obstruktiv respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlar orasida ustunlikka ega bo‘lgan (uchrash chastotasi >10%) quyidagi 5, 14, 7F, 19F, 9V/A, 6A/6B, 9L/N, 16F, 37 serotiplar aniqlangan, va mazkur natijalar "Kattalarda surunkali respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarga pnevmokokka qarshi emlash usullarini optimallashtirish" mavzusidagi metodik tavsiyalarga kiritildi, va mazkur tavsiyalar RIFPIATM huzuridagi Ekspertlar kengashining 2024 yil 30 sentyabrdagi 7-son bayoni bilan tasdiqlangan. Mazkur qoida amaliyotga joriy etildi: Toshkent viloyati ftiziatriya va pul`monologiya markazida 2024 yil 24 sentyabrdagi 230-son buyruq bilan, hamda Navoiy viloyati ftiziatriya va pulmonologiya markazida 2024 yil 20 sentyabrdagi 69/1-son buyruq bilan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnika kengashining №20/14 xulosasiga asosan) amalga oshirildi. Ijtimoiy samaradorligi: surunkali obstruktiv respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlar orasida kasalxonadan tashkari pnevmoniya rivojlanishining yuqori prognoz xavfini belgilaydigan klinik-funksional indikatorlar va fenotipik prediktorlarni aniqlash hamda kasallik xurujlarining og‘irligini erta bashorat qilish orqali ta’minlanishi, pnevmokokkka qarshi vaksinatsiya uchun bemorlarni shaxsiy (individual) asosda tanlab olish imkonini beradi va infeksion respirator xurujlar kaytalanishi chastotasini kamaytirishga, antimikrob vositalar qo‘llanilish ulushini qisqartirishga, klinik natijalarni yaxshilashga hamda sog‘liqni saqlash tizimi resurslaridan samarali foydalanishni optimallashtirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: SOO‘K, BA va BEK bilan og‘rigan hamda infeksion xurujlar rivojlanish xavfini yuqori baholash imkonini beradigan fenotipik prediktorlarga ega bo‘lgan bemorlarda, har bir bemor hisobiga byudjet mablag‘laridan 800000 so‘m va byudjetdan tashqari mablag‘lar hisobidan 520000 so‘m tejashga erishildi. Xulosa: molekulyar serotiplash usullarining joriy etilishi hududda aylanuvchi pnevmokokk serotiplari spektrini aniqlashga imkon berdi, bu esa epidemiologik nazorat va vaksinatsiya dasturlarini muvofiqlashtirish uchun juda muhim hisoblanadi.
uchinchi ilmiy yangilik: ilk bor respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarda og‘ir xurujlarning etiologiyasida S. Pneumoniaening PKV-13 vaksinaning quyidagi serotiplari 5, 7F, 9V/9A, 14, 19F va vaksina tarkibiga kirmagan quyidagi serotiplar 2, 16F, 23A, 37 mintaqaviy spesifiklik sababli keltirib chiqarishi isbotlangan, va mazkur natijalar "Kattalarda surunkali respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarga pnevmokokka qarshi emlash usullarini optimallashtirish" mavzusidagi metodik tavsiyalarga kiritildi, va mazkur tavsiyalar RIFPIATM huzuridagi Ekspertlar kengashining 2024 yil 30 sentyabrdagi 7-son bayoni bilan tasdiqlangan. Mazkur qoida amaliyotga joriy etildi: Toshkent viloyati ftiziatriya va pul`monologiya markazida 2024 yil 24 sentyabrdagi 230-son buyruq bilan, hamda Navoiy viloyati ftiziatriya va pulmonologiya markazida 2024 yil 20 sentyabrdagi 69/1-son buyruq bilan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnika kengashining №20/14 xulosasiga asosan) amalga oshirildi. Ijtimoiy samaradorligi: molekulyar-biologik serotiplash usullarini joriy etish orqali mintaqada aylanayotgan S. Pneumoniae serotiplari spektri aniqlandi, bu esa epidemiologik nazorat va vaksinalash dasturlarini muvofiqlashtirish uchun juda muhim hisoblanadi. Bu yondashuv pnevmokokkka qarshi vaksinatsiya uchun bemorlarni personallashtirilgan tanlab olish imkonini beradi hamda infeksion respirator kuchayishlar sonini kamaytirishga, antimikrob vositalarni noo‘rin qo‘llash holatlarini qisqartirishga, klinik natijalarni yaxshilashga va sog‘liqni saqlash tizimi resurslaridan samarali foydalanishga hissa qo‘shadi. Iqtisodiy samaradorligi: infeksion kuchayish rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan fenotipik prediktorlarga ega SOO‘K, BA va BEK bilan kasallangan bemorlarda molekulyar serotiplash usullarini joriy etish orqali mintaqada aylanayotgan serotiplar spektri aniqlandi, bu esa epidemiologik nazorat va vaksinalash dasturlarini korreksiya qilish uchun juda muhim hisoblanadi. Xulosa: mazkur yondashuv har bir bemorga mo‘ljallangan profilaktika choralarini amalga oshirish imkonini berdi va bu orqali har bir bemor hisobiga davlat byudjeti mablag‘laridan 798000 so‘m tejab qolindi.
to‘rtinchi ilmiy yangilik: ilk bor respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarda ximoya qiluvchi immunitetni shakllantirish maqsadida PKV-13 vaksinasi va fagoterapiyani individual qo‘llash yondashuvlari ishlab chiqilgan, va mazkur natijalar "Kattalarda surunkali respirator patologiyasi bo‘lgan bemorlarga pnevmokokka qarshi emlash usullarini optimallashtirish" mavzusidagi metodik tavsiyalarga kiritildi, va mazkur tavsiyalar RIFPIATM huzuridagi Ekspertlar kengashining 2024 yil 30 sentyabrdagi 7-son bayoni bilan tasdiqlangan. Mazkur qoida amaliyotga joriy etildi: Toshkent viloyati ftiziatriya va pulmonologiya markazida 2024 yil 24 sentyabrdagi 230-son buyruq bilan, hamda Navoiy viloyati ftiziatriya va pul`monologiya markazida 2024 yil 20 sentyabrdagi 69/1-son buyruq bilan (O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Ilmiy-texnika kengashining №20/14 xulosasiga asosan) amalga oshirildi. Ijtimoiy samaradorligi: molekulyar serotiplash usullarini joriy etish orqali mintaqada aylanayotgan serotiplar spektri aniqlandi, bu esa epidemiologik nazoratni amalga oshirish va vaksinalash dasturlarini to‘g‘rilash uchun juda muhimdir. Xulosa: mazkur yondashuv pnevmokokk infeksiyasiga qarshi emlash uchun bemorlarni personallashtirilgan tarzda saralash imkonini beradi hamda infeksion respirator xurujlar sonini qisqartirish, antimikrob preparatlarni noo‘rin qo‘llash ulushini kamaytirish, klinik natijadorlikni oshirish, bemorlar hayot sifatini yaxshilash, sog‘liqni saqlash tizimi resurslarini optimallashtirish va antibiotiklarga chidamlik shakllanish xavfini pasaytirishga xizmat qiladi. Iqtisodiy samaradorligi: SOO‘K, BA va BEK bilan kasallangan bemorlarda personallashtirilgan profilaktik yondashuvni joriy etish orqali bir nafar bemorga to‘g‘ri keladigan byudjet mablag‘lari 4074660 so‘mgacha qisqarishiga erishildi (1 ta statsionar davolanish xarajati), bu esa gospitalizatsiyalar sonining kamayishi hisobiga amalga oshirildi.
