Хакимов Фаррух Шокиржоновичнинг
фан доктори (DSc) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган тармоғи номи): “Маҳаллий хомашёлар асосида қайта зарядланувчи батареялар учун электролитлар ишлаб чиқариш”, 02.00.13 – Ноорганик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси, 02.00.14 – Органик моддалар ва улар асосидаги материаллар технологияси (техника фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2026.1.DSc/Т1020.
Илмий маслаҳатчилар: Хамдамова Шохида Шерзодовна, техника фанлари доктори, профессор; Максумова Ойтўра Ситдиковна, кимё фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Фарғона давлат техника университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Фарғона давлат техника университети ҳузуридаги DSc.03/2025.27.12.Т.19.06 рақамли Илмий кенгаш асосидаги бир марталик илмий кенгаш.
Расмий оппонентлар: Реймов Аҳмед Мамбеткаримович, техника фанлари доктори, профессор; академик; Адилов Равшан Иркинович, техника фанлари доктори, профессор; Назирова Раҳнамохон Муҳторовна, техника фанлари доктори, доцент.
Етакчи ташкилот: Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: қайта зарядланувчи натрий олтингугурт (На–С) ли батареялар учун янги электролит ишлаб чиқариш, чиқинди сувидан На–С тузларини ажратиб олиш технологияларини ишлаб чиқиш, ҳамда олинган моддалар асосида тўлиқ батарея йиғиш ва илмий асослашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта НаCлО3 дан термик усул билан олинган НаCлО4 унумининг ҳароратга, хомашё/маҳсулот оғирлик нисбатига ва ҳосил бўлган тузлар аралашмасининг зичлигига боғлиқлиги аниқланган;
илк бор нефт ва газ саноати чиқинди сувлари таркибидаги натрий–олтингугурт (На–С) тузлари рекристаллаш/регидратлаш(эритиш), музлатиш/терлатиш усуллари ёрдамида ажратилиб, уларнинг элементар ва кимёвий таркиблари исботланган, ҳамда эритиш/регидратлаш жараёнларида натрий ионларининг суюқ фазага, олтингугурт ионларининг эса рекристалланиш жараёнида суюқ фазага ўтиш қонуниятлари аниқланган;
нефт-газни қайта ишлаш оқава сувларидан турли На/С нисбатига эга бўлган На–С туз фракциялари олишнинг технологик схемаси ишлаб чиқилган, натижада қайта зарядланувчи янги авлод батареялари учун электрод фаол материаллари базаси яратилган;
анод ва катод орасида На+ ионларининг миграциясини бошқарувчи ҳамда полисулфидларнинг эрувчанлигини камайтирувчи гел электролит мембранаси учун поли(акрилонитрил-со-метил акрилат) сополимерининг янги таркиби ишлаб чиқилган;
ишлаб чиқилган гел электролит ёрдамида На–С туридаги батареяларда “шуттле” эффекти камайтирилиб, уларнинг барқарор ишлаш цикли 1000 дан ортиқ циклга етказиш мумкинлиги асосланган;
синтез қилинган пластификаторларда юқори бўкувчанликка эга сополимернинг электролит мембрана таркибида қўлланиши натижасида алюминий ток йиғгич ва электрод материаллари ўртасидаги адгезия яхшиланиши аниқланган ҳамда бу ҳолат метил акрилат мономерининг эфир карбонил гуруҳининг электрофиллик хоссаси туфайлилиги илмий асосланиб, ишлаб чиқаришдаги 20 000 Волт юқори кучланишли электр энергиясини бартараф этиш мумкинлиги исботланган;
На–С синов элементларида номувофиқ боғловчи ёки намлик мавжудлиги катод деградациясига олиб келиши аниқланган ҳамда бу жараён акрил асосли гел электролитлар ёрдамида барқарорлаштирилиши мумкинлиги аниқланган;
поли(акрилонитрил-со-метил акрилат) ҳамда НаCлО4 тузидан гелсимон электролит олиш технологияси ва На–С туридаги қайта зарядланувчи батареялар учун барқарор ишловчи электролит ишлаб чиқилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Маҳаллий хомашёлар асосида қайта зарядланувчи батареялар учун электролитлар ишлаб чиқариш технологиясини ишлаб чиқиш боʻйича олинган илмий натижалар асосида:
поли(акрилонитрил-со-метил акрилат) ҳамда НаCлО4 асосидаги янги турдаги гелсимон электролит “Шамс нефт маҳсулотлари” МЧЖда ишлаб чиқаришга жорий этилган (“Ўзбекнефтгаз” АЖнинг 2025 йил 21 октябрдаги 03-18-8-944-сон маълумотномаси). Натижада, йиллик қуввати 100 тонна бўлган гелсимон электролит ишлаб чиқаришни ташкил этиш ва маҳсулот таннархини 1,9 баробарга камайтириш имконини берган;
саноат чиқинди сувларини қайта ишлаш асосида На–С туз фракцияларини олиш ҳамда улардан қайта зарядланувчи батареялар учун катод фаол материаллари ишлаб чиқариш усуллари “Ал Кноw Ҳоw” МЧЖда ишлаб чиқаришга жорий этилган (“БЙД Узбекистан Фаcторй” МЧЖ ҚКнинг 2025 йил 19 декабрдаги 10220-01-1467-сон маълумотномаси). Натижада, импорт маҳсулотларга нисбатан камида 2,8 баробарга арзон катод фаол материаллари ишлаб чиқариш имконияти яратилган;
ишлаб чиқилган гелсимон электролит ҳамда “Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи” МЧЖ чиқинди сувларидан олинган На–С туз фракциялари асосидаги электрод материаллари асосида На–С туридаги батарея элементи “Жиззах аккумулятор заводи” АЖда “2025–2027-йилларда амалиётга жорий этиладиган истиқболли ишланмалар рўйхати”га киритилган (“Ўзбекнефтгаз” АЖнинг 2025 йил 21 октябрдаги 03-18-8-944-сон маълумотномаси). Натижада энергия сиғими юқори, кўп циклли ва хавфсиз ишловчи натрий–олтингугуртли янги авлод батареяларини ишлаб чиқариш имконияти яратилган.