Жумабаева Гулнара Усманбаевнанинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар. Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): “Тоғ дарёлари муаллақ оқизиқларининг генетик таҳлили ва уларни ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш”, 11.00.03 - Қуруқлик гидрологияси. Сув ресурслари. Гидрокимё (география фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам B2025.4.PhD/Gr418.
Илмий раҳбар: Хикматов Фазлиддин, география фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Миллий университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Гидрометеорология илмий-тадқиқот институти, DSc.18/2025.27.12.Gr.02.01.
Расмий оппонентлар: Муродов Шухрат Одилович, техника фанлари доктори, профессор; Хожамуратова Роза Тажимуратовна, география фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Самарқанд давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади: Ўзбекистон ва унга туташ ҳудудлардаги тоғ дарёлари муаллақ оқизиқлари оқимини генезиси бўйича таҳлил қилиш усулини, корреляцион боғланишларни объектив тенглаштириш ва нормаллаштириш усулларини қўллаш асосида, такомиллаштиришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
дарёлар ўртача йиллик, мавсумий ва ойлик муаллақ оқизиқлари сарфлари (Р, кг/с)нинг меъёрий ва экстремал (макс., мин.) кўрсаткичлари баҳоланган;
дарёлар муаллақ оқизиқлари оқими (WРГ, 106 т; WРВ, 106 м3)ни миқдорий баҳолаш усуллари, уларнинг иқлимий омиллар билан кўп ҳадли боғланишлари тенгламалари асосида, такомиллаштирилган;
дарёлар муаллақ оқизиқлари оқимини генезиси бўйича таҳлил қилишнинг, объектив тенглаштириш ва нормаллаштириш усулларини қўллашга асосланган, янги варианти ишлаб чиқилган;
дарёлар суви лойқалигининг улар ҳавзаларининг ўртача баландликларига боғлиқ ҳолда миқдорий ўзгаришлари баҳоланган ва дарёлар суви лойқалигининг рақамли харитаси тузилган;
дарёлар ҳавзаларининг турли баландлик зоналари юзаларидан тупроқ-грунтлар ювилишининг миқдорий кўрсаткичлари (МР, т/км2 йил; ҳР, мм; ҳе, м/йил) аниқланган ва уларнинг рақамли хариталари ГАТ технологияларини қўллаш асосида яратилган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши. Тоғ дарёлари муаллақ оқизиқларининг генезиси бўйича таҳлили ва уларни ҳисоблаш усулларини такомиллаштириш бўйича олинган илмий натижалар асосида:
дарёлар йиллик, мавсумий ва ойлик муаллақ оқизиқлари сарфлари (Р, кг/с)нинг меъёрий ва экстремал (максимал, минимал) қийматларини аниқлаштирилган натижаларидан Ўзбекистон Республикаси сув хўжалиги вазирлиги тизимида сув иншоотларини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 7 февралдаги 02/19-544-сон маълумотномаси). Натижада, сув иншоотларини лойиҳалаш ишлари аниқлигини ошириш ва уларни самарали эксплуатация қилишнинг қўшимча имкониятлари яратилган;
дарёлар муаллақ оқизиқларини миқдорий баҳолашнинг, уларнинг иқлимий омиллар билан кўпҳадли боғланишлари асосида, такомиллаштирилган усуллари Ўзбекистон Республикаси сув хўжалиги вазирлиги тизимида сув омборларининг лойқа оқизиқлар билан тўлиб бориши жадаллигини баҳолашда жорий этилган (Ўзбекистон Республикаси Сув хўжалиги вазирлигининг 2025 йил 7 февралдаги 02/19-544-сон маълумотномаси). Натижада, сув омборлари косаларининг дарёларнинг лойқа оқизиқлари билан тўлиб бориш жадаллигини тезкор ва янада аниқ баҳолаш имкониятлари яратилган;
дарёлар муаллақ оқизиқларини генезиси бўйича таҳлил қилишнинг коррелияцион боғланишларнинг объектив тенглаштириш ва нормаллаштириш усулларини қўллаш асосида ишлаб чиқилган, янги вариантидан «Картография» давлат илмий ишлаб чиқариш корхонаси (ДИИЧК)да “Ўзбекистон миллий атласи” нинг “Ер усти сувлари” бўлими мавзули рақамли хариталарини тузишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги Кадастр агентлигининг 2022 йил 30 мартдаги 08-02385-сон маълумотномаси). Натижада, сув омборларини лойқа оқизиқлар билан тўлиб бориши жадаллигини баҳолаш аниқлигини ошириш имкониятлари яратилган;
дарёлар суви лойқалигининг улар ҳавзаларининг ўртача баландликларига боғлиқ ҳолда ўзгаришларини баҳолаш натижаларидан «Картография» ДИИЧКда “Ўзбекистон миллий атласи”нинг “Дарёлар сувининг лойқалиги. М 1:5000000” рақамли харитасини тузишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги Кадастр агентлигининг 2022 йил 30 мартдаги 08-02385-сон маълумотномаси). Натижада, Ўзбекистон ва унга туташ ҳудудлардаги тоғ дарёлари суви сифатининг асосий кўрсаткичларидан бири - лойқаликни тезкор аниқлаш имконияти яратилган;
дарёлар ҳавзалари юзаларидан тупроқ-грунтлар ювилишининг миқдорий кўрсаткичларини аниқлаш натижаларидан «Картография» ДИИЧКда “Ўзбекистон миллий атласи”нинг «Дарёлар ҳавзаларидан тупроқ-грунтлар ювилиши: Чирчиқ дарёси ҳавзаси. М 1:950000; Оҳангарон дарёси ҳавзаси. М 1:550000; Сурхондарё ва Шеробод дарёлари ҳавзалари. М 1:1000000” рақамли хариталарини тузишда фойдаланилган (Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси ҳузуридаги Кадастр агентлигининг 2022 йил 30 мартдаги 08-02385-сонли маълумотномаси). Натижада, гидротехник иншоотларни лойиҳалаш, қуриш ва уларни эксплуатация қилиш ишлари самарадорлигини оширишнинг қўшимча имкониятлари яратилган.