Алпомешев Эркин Холмуродовичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Марковиан бўлмаган квант Лангевин ёндашуви доирасида икки ўлчамли материалларда магнитланганлик, галваномагнит ва галвано-диссипатив эффектлар (Магнетизатион, галвано-магнетиc анд галвано-диссипативе эффеcц ин тwо дименсионал материалс wитҳин нон-Марковиан қуантум Лангевин аппроач)”, 01.04.07 – Конденсирланган ҳолат физикаси (физика-математика фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: В2025.4.PhD/FM1418
Илмий раҳбар: Адамиан Гурген Григоръевич, физика-математика фанлари доктори
Диссертация бажарилган муассаса номи: Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Ядро физикаси институти
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса номи, ИК рақами: Ядро физикаси институти, DSc.05/2025.27.12.FM/Т.13.01.
Расмий оппонетлар: Джуманов Сафарали, физика-математика фанлари доктори, профессор;
Абдулазизов Бахром Тошмирза ўғли, физика-математика фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий университети.
Диссертация йўналиши: Назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқот ишининг мақсади ташқи электр ва магнит майдонларда ҳамда диссипатив муҳитда икки ўлчамли квант системаларининг Марковиан бўлмаган динамикасини тавсифлаш учун формализмни ишлаб чиқиш, шунингдек уни графен ва икки ўлчамли электрон газида диамагнетизм ҳодисалари, Шубников-де Ҳаас тебранишлари ва квант Холл эффектини таҳлил қилишда қўллашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
биринчи марта графеннинг диамагнит магнитланганлигининг магнит майдон кучланганлиги ва ҳароратига боғлиқлиги назарий жиҳатдан тасвирланган ва унинг ташқи электр майдон частотаси, циклотрон ва коллектив частоталар ҳамда термостат анизотропияси параметрларига богʻлиқ ҳолдаги хатти-ҳаракатларининг табиати башорат қилинган;
биринчи марта Шубников-де Ҳаас тебранишлари ва квант Холл эффекти Лангевиннинг Марковиан бўлмаган квант ёндашуви доирасида заряд ташувчиларнинг атроф-муҳит билан ўзаро таъсири ҳамда икки жисмли (тwо-бодй) эффектларини ҳисобга олган ҳолда тасвирланган;
галвано- ва термомагнит эффектларнинг релаксация вақти ва ўртача тўқнашув вақти ўртасидаги нисбатга сезиларли даражада кучли боғлиқлиги ҳамда уларнинг қийматлари деярли бир-бирига яқин бўлганда Шубников-де Ҳаас тебранишлари ва квант Холл эффекти ўтиш жараёнлари эканлиги кўрсатилган;
икки ўлчамли электрон газида квант Холл эффекти паст ва юқори частотали электр майдонларида, заряд ташувчиларнинг диссипатив муҳит билан ўзаро таъсири ҳамда икки жисмли корреляция эффектларини ҳисобга олган ҳолда тасвирланган;
биринчи марта классик Холл эффекти икки ўлчамли номагнит материалларда ташқи магнит майдон бўлмаган ҳолда ва Марковиан бўлмаган эффектларни ҳисобга олган ҳолда башорат қилинган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши: Ташқи бир жинсли магнит ва вақтга боғлиқ электр майдонларида заряд ташувчиларнинг Марковиан бўлмаган динамикасини ўрганиш бўйича олинган илмий натижаларга асосланиб:
графеннинг диамагнит магнитланганлигининг магнит майдон ва ҳароратга боғлиқлиги, шунингдек, магнитланганликнинг электр майдон частотаси, циклотрон, коллектив частота ва термостат анизотропияси параметрларига боғлиқлиги Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университетида ОТ-Ф2-09-сонли “Кўпкомпонентли оксид кристалларининг спектрал хусусиятларига оптик ва ионлаштирувчи нурланиш таъсири механизмларининг физик асослари” (2017-2020) фундаментал лойиҳаси доирасида (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университетининг 2025-йил 3-ноябрдаги 04/11-26545-сонли хати), шунингдек, хорижий тадқиқотчилар томонидан (хорижий илмий журналларда Пҳйс. Рев. Б 110, Л140405, 2024; Пҳйсиcа Сcрипта, 100, 115502, 2025) қўлланилган. Олинган илмий натижалардан фойдаланиш ишқаланиш коеффициенти қийматларини ва бурчак моментининг ҳароратга боғлиқлигини вақтга қараб ҳисоблаш ва баҳолаш имконини берган;
Марковиан бўлмаган квант Лангевин ёндашуви доирасида тасвирланган Шубников-де Ҳаас тебранишлари ва квант Холл эффекти Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университетида ОТ-Ф2-09-сонли “Кўпкомпонентли оксид кристалларининг спектрал хусусиятларига оптик ва ионлаштирувчи нурланиш таъсири механизмларининг физик асослари” (2017-2020) фундаментал лойиҳаси доирасида (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон Миллий Университетининг 2025-йил 3-ноябрдаги 04/11–26545-сонли хати), шунингдек, хорижий тадқиқотчилар томонидан қўлланилган (хорижий илмий журналларда ҳаволалар Пҳйс. Рев. А 112, 012207, 2025; Материалс Тодай Пҳйсиcс, 59, 101928, 2025; Пҳйс. Летт. А 131185, 2025; Ҳанс Жоурнал оф Чемиcал Энгинееринг анд Течнологй, 15-жилд, 5-сон, 278, 2025). Натижалардан фойдаланиш оксид кристалларидаги магнитланишни аниқлаш имконини берган;
ташқи электр ва магнит майдонлари ва диссипатив муҳитдаги икки ўлчамли квант системаларининг Марковиан бўлмаган динамикасини тасвирлаш учун формализм, шунингдек, мувозанациз статистик физика ва квант механикасининг математик аппарати Малайзия Халқаро Ислом Университетида Олий таълим вазирлигининг ФРГС19–039–0647-сонли “Нейтронга бой яхши деформацияланган лантаноид ядроларининг қўзғалувчан ҳолатлар динамикаси” (2019–2023) гранти доирасида қўлланилган (Малайзия Халқаро Ислом Университетининг 2025-йил 7-октябрдаги 042–КОЕ–25-сонли хати). Натижалардан фойдаланиш аномалияларни аниқлаш, ядро физикаси соҳасида илгари номаълум бўлган ўзаро таъсирларни башорат қилиш ва симуляция қилиш ҳамда заррачалар динамикасидаги хаотик хатти-ҳаракатларни таҳлил қилиш имконини берган.