Исломова Дилором Асатуллаевнанинг
филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи): “Топонимик индикаторларнинг лексик-семантик ва функсионал тадқиқи”, 10.00.11 – “Тил назарияси. Амалий ва компютер лингвистикаси.
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: № B2021.1.PhD/Fil1696
Илмий раҳбар: Улуқов Носиржон Муҳаммадалиевич, филология фанлари доктори, профессор.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Наманган давлат университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи: Наманган давлат университети, PhD.03/2025.27.12.Fil.22.03.
Расмий оппонентлар: Акбарова Зухра Акмалжановна – филология фанлари доктори, профессор; Ражабов Ўткир Худаярович - филология фанлари номзоди, доцент.
Етакчи ташкилот: Қўқон давлат университети.
Диссертация йўналиши: назарий ва амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади топонимик индикаторларнинг лисоний хусусият ва вазифаларини топонимия материаллари асосида очиб беришдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
жой номлари (топонимлар)нинг лексик-семантик, функсионал, структурал, деривацион жиҳатдан шаклланишида муҳим ўрин тутувчи топонимик индикаторларнинг тилнинг топонимик тизимдаги лисоний мақоми, луғавий-маъновий ва вазифавий хусусиятлари далилланган;
топонимик индикаторларнинг топонимик макрокўламга мансуб бошқа бирликлар, хусусан, топоасос, топонимик формантлар билан боғлиқ, муштарак ва фарқли жиҳатлари, лисоний тараққиёти ва бунинг сабаб ҳамда омиллари, топоформант вазифасига ўтиш жараёнлари асосланган;
топонимик макрокўламга мансуб ойконимик, хоронимик, урбанонимик, гидронимик, оронимик, агронимик, некронимик, экклезионимик индикаторларнинг лексик-семантик, тарихий-этимологик ва қўлланиш хусусиятлари очиб берилган;
топонимик индикаторларнинг семиотик (белгили), индикатор (ишора қилиш, кўрсатиш, аниқлаш), информацион (ахборот ташиш), дифференцияциялш (фарқлаш), деривацион (ясовчилик), даражалаш каби функсионал жиҳатлари исботланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Топонимик индикаторлар тадқиқи бўйича олинган илмий натижалари асосида:
жой номлари (топонимлар)нинг лексик-семантик, функсионал, структурал, деривацион жиҳатдан шаклланишида муҳим ўрин тутувчи топонимик индикаторларнинг тилнинг топонимик тизимдаги лисоний мақоми, луғавий-маъновий ва вазифавий хусусиятлари далилланган таҳлил ва хулосаларидан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2023-2024-йилларда бажарилган АЛ-662205561 рақамли “Алишер Навоий муаллифлик корпусини яратиш” (“Хазойин ул маоний” куллиётидаги ғазаллар асосида) мавзусидаги амалий лойиҳада муаллифлик корпуси назарий маълумотлар базасини шакллантиришда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 10-июндаги 01/4-2380-сон маълумотномаси). Натижада муаллифлик корпуси назарий маълумотлар базасида топонимик индикаторларга доир изоҳ ҳамда талқинлар мукаммаллашган;
топонимик индикаторларнинг топонимик макрокўламга мансуб бошқа бирликлар, хусусан, топоасос, топонимик формантлар билан боғлиқ, муштарак ва фарқли жиҳатлари, лисоний тараққиёти ва бунинг сабаб ҳамда омиллари, топоформант вазифасига ўтиш жараёнлари асосланган ўринлардан Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетида 2022-2024-йилларда бажарилган ИЛ-402104209 рақамли “Ахборот қидирув тизимлари (Гоогле, Яндех, Гоогле транслате) учун автоматик ишлов бериш воситаси – ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори дастурий воситасини яратиш” мавзусидаги инновацион лойиҳада ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори маълумотлар базасини яратишда фойдаланилган (Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиёти университетининг 2025-йил 10-июндаги 01/4-2381-сон маълумотномаси). Натижада ўзбек тилининг морфолексикони ва морфологик анализатори маълумотлар базасида топонимик индикаторларга доир изоҳ ҳамда талқинлар такомиллашган;
топонимик макрокўламга мансуб ойконимик, хоронимик, урбанонимик, гидронимик, оронимик, агронимик, некронимик, экклезионимик индикаторларнинг лексик-семантик, тарихий-этимологик ва қўлланиш хусусиятлари очиб берилган ҳамда топонимик индикаторларнинг семиотик (белгили), индикатор (ишора қилиш, кўрсатиш, аниқлаш), информацион (ахборот ташиш), дифференцияциялш (фарқлаш), деривацион (ясовчилик), даражалаш каби функсионал жиҳатлари исботланган тўхтам ва хулосалардан 2024-2025-йилларда ЎзМТРК “Ўзбекистон” телерадиоканалининг “Бедорлик”, “Ижод завқи”, “Таълим ва тараққиёт”, “Миллий маънавият” эшиттиришларининг ссенарийсини ёзишда фойдаланилган (Ўзбекистон телерадиокомпаниясининг “Ўзбекистон” телерадио канали давлат муассасасининг 2025-йил 13-майдаги 26-36-988-сон маълумотномаси). Натижада тингловчиларнинг ўзбек тили топонимиясига доир билим ва тасаввурларини бойишида аҳамиятга эга бўлди.