Саттаров Шокиржон Хасановичнинг
фалсафа доктори (PhD) диссертацияси ҳимояси ҳақида эълон
I. Умумий маълумотлар.
Диссертация мавзуси, ихтисослик шифри (илмий даража бериладиган фан тармоғи номи): «Тарқалган йирингли перитонит билан беморларни даволашнинг тактик ва техник жиҳатлари», 14.00.27 – Хирургия (тиббиёт фанлари).
Диссертация мавзуси рўйхатга олинган рақам: B2022.3.PhD/Tib3073.
Илмий раҳбар: Рузибоев Санжар Абдусаломович, тиббиёт фанлари доктори, доцент.
Диссертация бажарилган муассаса номи: Самарқанд давлат тиббиёт университети.
ИК фаолият кўрсатаётган муассаса (муассасалар) номи, ИК рақами: Самарқанд давлат тиббиёт университети, DSc.06/2025.27.12.Tib.17.03.
Расмий оппонентлар: Мамараджабов Собиржон Эргашевич, тиббиёт фанлари доктори, доцент. Сафоев Бақодур Барноевич, тиббиёт фанлари доктори, профессор.
Етакчи ташкилот: Бошқирдистон давлат тиббиёт университети (Россия Федерацияси).
Диссертация йўналиши: амалий аҳамиятга молик.
II. Тадқиқотнинг мақсади:
қорин бўшлиғи сепсиси даражасига қараб даволанишни танлашга табақалаштирилган ёндашув асосида кенг тарқалган йирингли перитонитни жарроҳлик даволаш натижаларини яхшилашдан иборат.
III. Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
қорин пардасига турли концентрацияли гипохлорит натрий эритмаси билан узоқ муддат давомида ишлов берилгандаги морфологик ўзгаришларининг экспериментал тадқиқотлар асосида 0,03% ли гипохлорит натрий эритмаси уч соатлик таъсир давомида нормал ва яллиғланган қорин пардаси тузилишида патологик ўзгаришларни келтириб чиқармаслиги аниқланган;
кенг тарқалган йирингли перитонит билан оғриган беморларнинг қон зардоби ва перитонеал соҳа суюқлигида эндоген заҳарланишнинг лаборатория кўрсаткичларини ўрганиш орқали гипохлорит натрийнинг озонланган эритмаси билан даволаш самарадорлиги негизида кенг тарқалган йирингли перитонитда эндотоксикоз оғирлигини бартараф этиш алгоритми ишлаб чиқилган;
гипохлорит натрийнинг озонланган эритмасини левомикол суртмаси билан аралаштиришда антисептикнинг иммобилизацияси содир бўлиб, суртманинг битишмага қарши фаоллиги сақланган ҳолда унинг микробларга қарши таъсири узайиши аниқланган;
илк бор кенг тарқалган йирингли перитонитда лапаротомия ва видеолапароскопия орқали қорин бўшлиғини озонлаштирилган 0,03% натрий гипохлорит эритмасининг пульсацияланувчи оқими билан санация қилиш усули жарроҳлик даволаш натижаларини яхшилаб, операциядан кейинги реабилитация муддатини қисқартириши асосланган.
IV. Тадқиқот натижаларининг жорий қилиниши.
Тарқалган йирингли перитонит билан беморларни даволашнинг тактик ва техник жиҳатлари бўйича олиб борилган илмий-тадқиқот натижалари асосида (Ўзбекистон Республикаси ССВ ҳузуридаги Илмий техник кенгашининг 07.05.2025 й. 17/41-сон хулосаси):
биринчи илмий янгилик: қорин пардасига турли концентрацияли гипохлорит натрий эритмаси билан узоқ муддат давомида ишлов берилгандаги морфологик ўзгаришларининг экспериментал тадқиқотлар асосида 0,03% ли гипохлорит натрий эритмаси уч соатлик таъсир давомида нормал ва яллиғланган қорин пардаси тузилишида патологик ўзгаришларни келтириб чиқармаслиги аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Бухоро филиали (01.04.2025 й. №785 буйруғи) ва Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (01.04.2025 й. №69-I/CH буйруғи) амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: кенг тарқалган йирингли перитонит билан оғриган беморларда озонланган 0,03% гипохлорит натрий эритмасини интраперитонеал ва вена ичига юборишнинг эндотоксикоз маркерлари (ИЛИ, ЎММ, СРО) даражасининг пасайиш даражасига таъсири баҳоланган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: 0,03% ли гипохлорит натрий эритмаси уч соатлик таъсир давомида нормал ва яллиғланган қорин пардасига таъсир механизми билан жарроҳлик амалиёти аралашуви доирасида беморларнинг стационар шароитда даволаш одатда умумий ўртача 12-15 кун учун 3568450 сўм. Беморларнинг барча лаборатор-инструментал текширишларига жами 946856 сўм сарфланади. Хулоса: қорин бўшлиғида уч соатлик экспозицияда 0,03% концентрациядаги гипохлорит натрий соғлом қорин бўшлиғида морфологик ўзгаришларни келтириб чиқармайди. Гипохлорит натрий концентрациясининг 0,06% гача ошиши мезотелий шиши, бириктирувчи тўқима асосининг юмшаб қолиши, пролифератив макрофагал реакция ва стромада лейкоцитар инфильтрация билан намоён бўладиган қорин парданинг носпецифик яллиғланиш реакцияси ривожланишига олиб келади. Перитонитда гипохлорит натрийнинг 0,03% эритмасини эндоперитонеал қўллашнинг муҳим таъсири қорин бўшлиғидаги яллиғланиш ўзгаришларини тўхтатиш бўлиб, у экссудат характерини йирингли экссудатдан сероз экссудатга ўзгартириш, дистрофик ўзгаришларни ва мезотелийнинг лейкоцитар инфильтрациясини камайтиришдан иборат.
иккинчи илмий янгилик: кенг тарқалган йирингли перитонит билан оғриган беморларнинг қон зардоби ва перитонеал соҳа суюқлигида эндоген заҳарланишнинг лаборатория кўрсаткичларини ўрганиш орқали гипохлорит натрийнинг озонланган эритмаси билан даволаш самарадорлиги негизида кенг тарқалган йирингли перитонитда эндотоксикоз оғирлигини бартараф этиш алгоритми ишлаб чиқилган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Бухоро филиали (01.04.2025 й. №785 буйруғи) ва Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (01.04.2025 й. №69-I/CH буйруғи) амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: қорин ички қисми яллиғланиш ва эндоген интоксикация синдромининг оғирлиги камайиши туфайли ижобий самара билан тасдиқланган. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: кенг тарқалган йирингли перитонит билан оғриган беморларнинг қон зардоби ва перитонеал соҳа суюқлигида эндоген заҳарланишнинг лаборатория кўрсаткичлари текшириш натижасида сарфланадиган бюджетдан ташқари маблағлар 1056400 сўмни ташкил етади. Хулоса: тарқалган йирингли перитонит билан оғриган беморларни комплекс даволаш дастурига озонланган 0,03% гипохлорит натрий эритмасини киритиш APACHE II ва SOFA шкалалари кўрсаткичларининг сезиларли даражада тезроқ (р<0,05) меъёрлашувига, стандарт терапияга нисбатан ИЛИ, ЎММ ва СРО интоксикация маркерларининг икки баравар тезроқ нормаллашишига олиб келади. «Wisap» фирмасининг инсуффляторидан максимал 500 мл антисептикни қўллаш қорин бўшлиғини тўлиқ санация қилиш учун самарали бўлди, шунингдек, операция давомийлиги 86,5±4,9 дақиқадан 62,4±2,9 дақиқагача қисқарди (т-мезон = 4,23; р<0,001). Қорин бўшлиғини озонланган гипохлорит натрий эритмаси билан дренаж найчалари орқали ювиш учун "Wisap" инсуффляторидан фойдаланиш режалаштирилган санация аралашувлари сонини 18,9% дан 6,9% гача камайтирди.
учинчи илмий янгилик: гипохлорит натрийнинг озонланган эритмасини левомикол суртмаси билан аралаштиришда антисептикнинг иммобилизацияси содир бўлиб, суртманинг битишмага қарши фаоллиги сақланган ҳолда унинг микробларга қарши таъсири узайиши аниқланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Бухоро филиали (01.04.2025 й. №785 буйруғи) ва Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (01.04.2025 й. №69-I/CH буйруғи) амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: левомикол суртмасида озонланган 0,03% гипохлорит натрий эритмасининг иммобилланган шаклларини тайёрлаш махсус ускуналарни талаб қилмайди ва ДПМ дорихона тармоғида осонгина амалга оширилиши мумкин. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: левомикол суртмасида озонланган 0,03% гипохлорит натрий эритмасини ишлатиш анъанавий дори воситаларини ишлатишдан кўра умумий ўртача 13540200 сўм иқтисод қилинади. Хулоса: озонланган 0,12% гипохлорит натрийнинг сувдаги эритмаси ва левомикол суртмасининг 1:3 нисбатда аралаштирилганда озонланган гипохлорит натрийнинг фаол концентрацияси 0,03% бўлган иммобилизацияланган шакли ҳосил бўлади, бу унинг қорин бўшлиғидаги таъсирини 3 соатгача узайтиради ва суртманинг битишмага қарши фаоллигини сақлаб қолади.
тўртинчи илмий янгилик: илк бор кенг тарқалган йирингли перитонитда лапаротомия ва видеолапароскопия орқали қорин бўшлиғини озонлаштирилган 0,03% натрий гипохлорит эритмасининг пульсацияланувчи оқими билан санация қилиш усули жарроҳлик даволаш натижаларини яхшилаб, операциядан кейинги реабилитация муддатини қисқартириши асосланган. Илмий янгиликнинг амалиётга жорий қилиниши: Республика шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Бухоро филиали (01.04.2025 й. №785 буйруғи) ва Қашқадарё вилоят кўп тармоқли тиббиёт маркази (01.04.2025 й. №69-I/CH буйруғи) амалий фаолиятига жорий қилинган. Илмий янгиликнинг ижтимоий самарадорлиги: кенг тарқалган йирингли перитонитда лапаротомия ва видеолапароскопик усуллар орқали қорин бўшлиғини озонлаштирилган 0,03% гипохлорит натрий эритмасининг пульсацияланувчи оқими билан санация қилиш амалиётини жорий этиш, жарроҳлик амалиёти натижаларини яхшилаш ва операциядан кейинги реабилитация муддатларини қисқартириш имконини беради. Илмий янгиликнинг иқтисодий самарадорлиги: лапаротомия ва видеолапароскопик усуллар орқали қорин бўшлиғини озонлаштирилган 0,03% гипохлорит натрий эритмасини қўллаш орқали даволаш натижасида реабилитация муддатларининг қисқариши, хаёт сифатининг яхшиланиши ва мехнат фаолиятининг тикланиши туфайли йиллик иқтисодий кўрсаткич эса ўз навбатида 30% гача бюджет маблағларини тежашга олиб келади. Хулоса: SIRS -0 ва SIRS беморларида қорин бўшлиғини санация қилиш учун озонланган 0,03% гипохлорит натрий эритмасидан фойдаланган ҳолда абдоминал сепсис даражасига қараб тарқалган йирингли перитонитни даволашни танлашга таклиф этилган дифференциал ёндашув натижаларини ўрганиш ва SIRS -1 ва SIRS -2 беморларида вена ичига олиб бориш умидбахш натижаларни кўрсатди. Операциядан кейинги йирингли-яллиғланиш асоратлари фоизи SIRS - 0 ва SIRS (р<0,05) абдоминал сепсисда 32,4% дан 16,7% гача, шунингдек, SIRS - 1 ва SIRS - 2 абдоминал сепсисда мос равишда 51,5% дан 41,4% гача ва 70,6% дан 36,0% гача камайди (р<0,05). Бундан ташқари, абдоминал сепсисда касалхонага ётқизишнинг ўртача давомийлиги 12,9 кундан 10,1 кунгача SIRS - 0 ва SIRS (р<0,05) ва абдоминал сепсисда 21,1 кундан 16,6 кунгача SIRS - 1 ва SIRS - 2 (р<0,05) камайди. Абдоминал сепсисда ўлим кўрсаткичи мос равишда SIRS -1 ва SIRS -2 да 15,1% дан 4,9% гача ва 41,2% дан 20,0% гача камайди (р<0,05).